Beste Commissie Regulering van Werk,
U zult de afgelopen periode ongetwijfeld wel vaker brieven hebben gekregen met al dan niet welbedoelde adviezen. Als ik afga op reacties op de Wab-internetconsultatie, zal de Ph-waarde van deze berichten aan de lage kant zijn. Een positieve oproep om ambitie te tonen verhoogt die waarde hopelijk wat. Ambitie; in uw commissiewerk uiteraard, maar ook het mensbeeld dat u tot uitgangspunt neemt in uw adviezen. Ik weet dat dit wat zwaar oogt – u heeft al genoeg hooi op de onderzoeksvork, zult u denken. Maar als de Minister u verzoekt om ‘de fundamentele vragen over de toekomst van de regulering van werk’ te beantwoorden, dan is voor bescheidenheid toch geen plek? Bovendien leidt mijn concrete advies ook nog tot een ogenschijnlijk eenvoudige oplossing: reguleer nu juist op vlakken niet. Staat u mij een korte uitleg toe?
Ik neem u daarvoor mee naar een klein Centraal-Afrikaans land dat ambitie zelfs op arbeidsrechtelijk vlak heeft geïnstitutionaliseerd. Werkloosheid aldaar is inmiddels gezakt naar 2,5% en de economie groeit al 15 jaar zes tot acht procent op jaarbasis. Voor 2019 voorspelt het weekblad The Economist dat het land een van de snelst groeiende economie ter wereld zal hebben. Brandstof voor deze groei is het maatschappelijk breed gedragen concept van Agicero. In het Kinyarwanda betekent dit zoveel als ‘het geven van waarde aan’ iets. Dit concept dringt door in verschillende facetten van het Rwandese leven: milieu (plastic tasjes zijn verboden), infrastructuur (10% van publieke gelden wordt hiervoor opzij gezet) en ook: het arbeidsrecht. Zo is iedere ambtenaar verplicht om ieder jaar een prestatiecontract aan te gaan. Indien gestelde doelen niet worden behaald, volgt een verplicht verbetertraject en - als niet succesvol – automatisch ontslag. Artikel 34 van de – in de context van uw opdracht toepasselijk genaamde – ‘Law regulating labour in Rwanda’ bepaalt zelfs dat boventalligen op functioneren kunnen worden geselecteerd. Nu is de drijfveer van het Agicero concept natuurlijk niet vergelijkbaar met onze situatie. Rwanda kwam gebroken en getraumatiseerd uit een burgeroorlog, culminerend in honderd inkzwarte dagen tussen 7 april en medio juli 1994. Mijn advies is ook niet om hun regels te repliceren, maar wel inspiratie te ontlenen uit de onderliggende premisse: een werknemer wil waarde toevoegen en vooruit. Zelfredzaamheid en vooruitgang in plaats van paternalistische beknotting.
Wanneer het Nederlandse arbeidsrecht een dosis Agicero zou krijgen, dan zie ik voor mij een stelsel met meer flexibiliteit, zelfredzaamheid en individuele verantwoordelijkheid. Een stelsel met deregulering aan de bovenkant, maar aan de onderkant ten minste één niveau aan bescherming voor álle werkenden. Of deze werkende nu in het keurslijf van 7:610 past of niet. Echter, zou de volledige waaier van arbeidsrechten eenieder in dezelfde verhouding toe moeten komen? Is het bijvoorbeeld noodzakelijk dat iemand die meer dan een miljoen euro verdient vergelijkbare ontslagbescherming geniet als de stratenmaker op minimumloon, waarbij de kantonrechter ook nog wordt beknot om maatwerk te leveren? Is het nodig dat een hoge manager onder de Wet Flexibel Werken kan verzoeken om voortaan van 9.35 – 17.35 uur te werken? Daarmee wil ik geenszins ook maar de indruk wekken, beste commissieleden, dat zelfredzaamheid of ambitie in enige (cor)relatie staat tot inkomen. Die relatie is (natuurlijk) afwezig. Maar een scheidslijn moet ergens getrokken worden en inkomen is een handige, vaker gehanteerde graadmeter. Ook in de WMM geldt deregulering boven een inkomensgrens. De regering is bovendien voornemens om goed verdienende ZZP-ers te kunnen laten ‘opt-outen’ van de arbeidsovereenkomst. Waarom zouden wij dit concept niet extrapoleren, door alle werkenden boven een bepaalde inkomensgrens vrij te stellen van een belangrijk deel van het arbeidsrechtelijk keurslijf?
Er is een tweede argument voor deregulering boven een bepaalde inkomensgrens en het bieden van een vloer aan rechten voor alle werkenden, en dat is de toekomstige onhoudbaarheid van de positie van de insiders versus de outsiders. Het verschil in beschermingsniveau voor (onbepaalde tijds) werknemers en andere werkenden groeit steeds verder uit balans. Voor de eerste groep heeft de WWZ het harnas van de arbeidsovereenkomst enkel verder aangesnoerd, terwijl de platformwerker is overgeleverd aan de desolate woestijn van het ZZP-schap. Die tweedeling is gevaarlijk: het creeërt een (door de digitalisering steeds verder toenemende) groep van werkenden zonder wezenlijke bescherming, het beschadigt de sociaal-maatschappelijke compositie en het vermindert de flexibiliteit om onze arbeidsmarkt voortdurend aan te passen aan de paradigmatische verschuivingen die op de wereld van het werk afkomen. In haar rapport Good Jobs for All (december 2018) berekende de OECD dat ons niveau van ontslagbescherming voor vaste medewerkers bijna de hoogste ter wereld is maar de regulering van tijdelijke contracten bijna de laagste. Het resultaat is een verdere verschuiving van vast naar flexibel. Nederlandse werknemers hebben een van de laagste kansen binnen de OECD om van tijdelijk werk naar een vaste baan door te stromen, terwijl het aantal flexibele krachten enkel stijgt. Dit is het waterbedeffect in optima forma, zoals de Raad van State terecht duidde in zijn advies op het Wab-voorstel.
Deze onbalans is onhoudbaar. Dat toenemende ontslagbescherming leidt tot meer werkenden op precaire contracten is het tegenovergestelde dat de regering voorstond en voorstaat. Door bescherming invers te koppelen aan inkomen en niet aan de gezagsverhouding, krijgen grote groepen werkenden een vorm van bescherming die zij nu ontberen, terwijl high-earners goeddeels voor zichzelf kunnen zorgen.
Uiteraard vergt een en ander nadere uitwerking, zoals ten aanzien van de omvang van de bescherming, mogelijk verschillende beschermingsniveaus, de toepasselijke inkomensgrens- of grenzen en de vloeiendheid van het grensgebied. Maar het fundamentele karakter van uw onderzoeksopdracht vergt dat uw commissie begint bij én met de basis. Daarbij roep ik uw commissie op om uw uiteindelijke product met een forse dosis Agicero te kruiden: een arbeidsrechtelijk stelsel dat is gebouwd op ambitie, waar bescherming geen deken van beknelling hoeft te zijn, maar wordt geboden daar waar dat ook echt nodig is. Daar waar die bescherming niet nodig is, kan het recht op de achtergrond blijven. Prof. Otto Kahn-Freund introduceerde in de jaren ’50 van de vorige eeuw het concept van de collective laissez-faire: de abstentie van het recht op het vlak van collectieve arbeidsverhoudingen. Die laissez-faire zou ook aan de bovenkant van de arbeidsmarkt kunnen plaatsvinden. Als vader van een jonge dochter lees ik overigens meer Winnie de Poeh dan Kahn-Freund, maar ook Winnie heeft een woord van advies voor u: “Doing nothing often leads to the very best something”. Uw commissie wordt veel wijsheid en Agicero toegewenst.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2019

Aflevering 4
De verschillende dimensies van het onderscheid tussen werknemers en zzp’ers
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Deliveroo: terecht bezorgd
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Agicero
mr. A. Keizer

Aflevering 1
Internationalisering: probleem én oplossing
prof. mr. B. Barentsen

2018

Aflevering 13
Experimenteren of regelen. Vervroeging van rechterlijke bemoeienis met arbeidsrechtelijke vragen
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 12
VOF-arbeid
prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus