‘Internationaal’ is tegenwoordig een vies woord. En ‘Europees’ al helemaal. Niet in de laatste plaats in arbeidsrechtelijke kringen. Alle verworvenheden zouden onder druk staan, in een globaliserende economie kunnen we ons geen arbeidsrechtelijke bescherming meer veroorloven. Ook op Europees niveau dreigt een race to the bottom. Wat de rechter (ECLI:NL:RBOBR:2018:5330) ook zeggen mag, straks verzorgt Ryanair gewoon vluchten, met de vertrouwde stunt-arbeidsvoorwaarden voor weggeefprijzen, vanuit Marrakech, Bulgarije of een ander oord waar geen elitaire Eindhovense arbeidsvoorwaarden plegen te gelden.
En nog zo-iets. De Europese Unie maakt zich wel tot in alle details druk over het recht op doorbetaalde vakantie. Zelfs Britse schijnzelfstandigen komt dat bij einde dienstverband met terugwerkende kracht toe: het is immers een fundamenteel beginsel van Europese sociale bescherming (ECLI:EU:C:2017:914). Een mensenrecht zelfs, zo blijkt uit het EU-grondrechtenhandvest. Het recht op collectieve actie moet echter wijken voor de vrijverkeersrechten van ondernemers. Het HvJ EU heeft zelfs geoordeeld dat een Franse ondernemer het recht heeft om medewerkers te ontslaan (ECLI:EU:C:2016:972). De Griekse staat mag de sluiting van een lokale cementfabriek niet de facto onmogelijk maken met allerlei – toegegeven: vermolmde en nogal antieke – regeltjes en procedures. Mogelijk ziet Ryanair daar nog een aantrekkelijk precedent in. Het EU-grondrechtenhandvest erkent overigens ook het fundamentele recht op ondernemersvrijheid (art. 16). Met zulke Europese vrienden heeft het nationale arbeidsrecht geen vijanden nodig.
Op zichzelf zou ik nog uren kunnen doorgaan met geweeklaag over de enge wereld waarin het arbeidsrecht moet zien te overleven. Ook de huidige Amerikaanse president lijkt me bijvoorbeeld geen werknemersknuffelaar, behalve in de verkeerde zin van het woord misschien.
We zouden onszelf misschien toch eerst en vooral moeten feliciteren. Met de vooruitgang die er op arbeidsrechtsgebied is geboekt. Niet alleen nationaal, maar ook Europees en zelfs internationaal. En de ILO met haar verjaardag. Natuurlijk, het is lang nog niet allemaal perfect. Dat zal het wel nooit worden ook. Over de agenda van de EU valt zeker te twisten. Waarom geen pan-Europees minimumloon of keihard stakingsrecht? En wel gemicromanage over doorbetaalde vakantie? Of gesteggel over de vraag of oproepkrachten, platformarbeider en andere a-typische arbeidsrelaties op grond van een Richtlijn schriftelijk dienen te worden geïnformeerd over hun werktijden en salaris en het adres van de werkgever (vgl. art. 7:655 BW)?
Honderd jaar geleden lag de vrije wereld goeddeels in puin. De arbeidsverhoudingen stonden ook toen al onder druk van internationale concurrentie. Globalisering is echt niet nieuw. Dat is ook de reden geweest om op arbeidsrechtsgebied de internationale samenwerking te zoeken. Later kwam daar Europa bij. In de eerste plaats heeft dat ons economische voorspoed gebracht. Ook over de vraag of de koek eerlijk verdeeld wordt tussen ondernemers en werknemers valt sinds Piketty en Stiglitz zeker te twisten, maar er is wel meer koek te verdelen. Bovendien zijn er ook internationale of Europese normen ontwikkeld die werknemers over de grenzen heen beschermen. Soms zijn die wezenlijk en fundamenteel – arbeid is geen handelswaar, gelijke behandeling m/v. Soms zijn ze van wat meer ondergeschikt belang – consultatie vakbonden bij collectief ontslag, voorwaarden voor beeldschermwerk. Maar ze zijn er in ieder geval. Ze zijn ook noodzakelijk, honderd jaar geleden al en nu nog meer. Alle technologische ontwikkelingen maken het verplaatsen van arbeid naar het goedkoopste punt nu een stuk makkelijker dan in de ook toen al geglobaliseerde wereld.
Maar heus, er is veel bereikt. Zelfs in arbeidsrechtelijke zwarte gaten als Bangladesh. De normen die er zijn, moeten uiteraard wel worden herbeoordeeld. Werken ze wel? Zijn ze haalbaar en handhaafbaar?
En ze zullen blijven worden ontdoken, door de Ryanairs, de Bangladeshen en de Ubers van deze wereld. In ieder geval hebben we nu wél een juridisch normenkader opgebouwd in internationaal en Europees verband om te kunnen zeggen dat bepaald gedrag ten opzichte van werknemers niet alleen onwenselijk of onfatsoenlijk is, maar ook in strijd met het recht. Dat de internationale gemeenschap het erover eens is dat we naar eerlijke en fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden moeten streven, is van een niet te onderschatten belang. Hoe dat doel te bereiken, en wat dan precies eerlijk en fatsoenlijk is, zijn in dat licht – niet onbelangrijke – detailvragen.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2019

Aflevering 4
De verschillende dimensies van het onderscheid tussen werknemers en zzp’ers
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Deliveroo: terecht bezorgd
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Agicero
mr. A. Keizer

Aflevering 1
Internationalisering: probleem én oplossing
prof. mr. B. Barentsen

2018

Aflevering 13
Experimenteren of regelen. Vervroeging van rechterlijke bemoeienis met arbeidsrechtelijke vragen
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 12
VOF-arbeid
prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus