Jarenlange ervaring in de rechtshulp en vervolgens in de rechtspraak geven mij soms het gevoel een brandweerman te zijn die slechts erger kan voorkomen. Bluswerk met een voor één partij – soms zelfs voor beide partijen – weinig gelukkige afloop. Herstel van stukgelopen (arbeids)relaties is immers uitgesloten als de brand te veel verwoest heeft. Na sloop van de restanten is wederopbouw dan de enige remedie. Daarbij kan hoogstens financiële compensatie helpen om als een soort verzekeringsuitkering de schade te helen. Een pand in de steigers, verder maar weer op weg naar een volgende brand.
Ik vraag me af of het anders én beter kan (of zelfs zou moeten). Om te beginnen is het domein van arbeid en annexe sociale zekerheid uiterst geschikt voor experimenten. Welk model staat mij dan voor ogen en kan een rechtshulpverlener respectievelijk rechter ook in een ietwat gewijzigde positionering een nuttige functie vervullen? Mij dunkt van wel. Op het gevaar af dat beide professionals zich in hun uiteenlopende rol als sociaal (opbouw)werker gaan gedragen, kan het moment dat zij het toneel betreden, vervroegd worden. Niet pas als het conflict tot ontslagproporties uitgedijd is, maar vanaf het tot uiting gebrachte besef van betrokken partijen dat een verschil van opvatting over feiten of rechten/verplichtingen de relatie kan vertroebelen. Waar bedrijfsjuristen in grotere ondernemingen soms nog wel op zo’n vroeg moment bij een kwestie betrokken worden, is die mogelijkheid elders vaak niet voorhanden. Iemand als J.M. Barendrecht is al jaren pleitbezorger van rechtspleging die meer kenmerken van ‘rechtszorg’ dan ‘rechtsstrijd’ in zich draagt en daarmee in een evidente rechtsbehoefte kan voorzien. Ik deel die opvatting en zou de toegang tot het recht voor alle deelnemers aan het arbeidsproces verdergaand verruimd en vervroegd willen zien.
Voor het terrein van de individuele en collectieve arbeidsverhoudingen betekent dit het volgende. Over arbeidsconflicten blijven betrokken partijen (op tegenspraak) procederen langs de lijnen van de in Burgerlijke Rechtsvordering perfect uitgedokterde verzoekschrift- of dagvaardingsprocedure, maar twee aanvullingen vind ik wenselijk.
De eerste is een veel ruimer gebruik van art. 96 Rv. Langs die weg wordt partijen bij een al ontstaan rechtsgeschil (individueel of collectief) de kans geboden om de kantonrechter gezamenlijk te verzoeken op een door haar gewenste wijze over voorliggende rechtsvragen en rechtsgevolgen te beslissen. Als rechtbanken het uitstekende advies van P. Ingelse volgen in diens artikel over de voorgenomen ‘Experimentenwet rechtspleging’, gaan zij dit faciliteren d.m.v. modelformulieren, begrijpelijke uitleg en waar nodig assistentie in de voorfase. Ik verwijs naar een mooi artikel over de Experimentenwet in TCR 2018/3 van de hand van mr. P. Ingelse, voormalig voorzitter van de Ondernemingskamer.
Voor de tweede aanvulling – die veel verder gaat – kan en wil ik (nog) niet terugvallen op een wettelijke regeling, hoogstens voor de verdere toekomst. Net als bij andere experimenten die rechtbanken beproeven om – met inachtneming van elementaire processuele beginselen – nadelen van langdurige en kostbare procedures te ondervangen, speelt de financiering een niet onbelangrijke rol. In een tijd dat de rechtspraak in totaliteit met tekorten kampt, wordt sterker op de eurocentjes gelet. Een actueel bekostigingssysteem dat geen recht doet aan tal van taken en functies die de rechtspraak (ook) vervult maar waaraan geen economische waarde of opbrengst toegerekend wordt, is daar mede oorzaak van. Zoals voor zoveel publieke dienstverlening geldt, kan men zich afvragen of niet gezocht moet worden naar ruimere bekostiging op systeembasis en ook naar verminderde afhankelijkheid van griffierecht, leges en dergelijke. Mede in het belang van de rechtzoekende. Die laatste komt er toch al bekaaid van af, zelfs als zij/hij kan terugvallen op gefinancierde rechtshulp. Collega-redacteur R. Duk attendeerde hier treffend op in zijn column ‘De prijs van het arbeidsrecht’, TRA 2018/83. Nog afgezien van die financiële drempels voor bemoeienis van advocaten en zeker (kanton)rechters met een arbeidsgeschil in statu nascendi, kan de vraag gesteld worden wat een rechter te zoeken heeft bij sluimerende onvrede. Voor zulke klussen haalt zelfs een rijdende rechter van een commercieel denkend televisiekanaal de neus op (vermoedelijk vanuit het idee dat pas van een uit de hand lopend conflict een mooie uitzending gemaakt kan worden). De rechterlijke organisatie en de regeling van burgerlijke rechtsvordering zijn gefocust op beslissen in conflicten en niet op preventie daarvan. Laat staan dat zij daarin ruimte maken voor advisering over het beleid van arbeidsorganisaties ter voorkoming van personele problemen. Een enkele rechter waagt er zich wel eens aan bij een spreekbeurt of in een interview, maar dan liefst zo globaal mogelijk en met tal van slagen om de arm. Mediation, waarvoor teruggevallen wordt op professionals van buiten de rechtspraak, vindt toepassing na escalatie van een geschil en beantwoordt maar ten dele aan de preventiebehoefte. Er ligt kortom terrein braak waarin de kantonrechter haar/zijn expertise te gelde zou kunnen maken.
Het eerste signaal in die richting klinkt als zo vaak uit de havenstad Rotterdam. Een klaroenstoot van een blusboot in de haven waarvan de effecten nog moeten blijken, maar die heel goed een nieuw tijdperk zou kunnen inluiden. Sedert medio september 2018 zijn in dit arrondissement voor de locaties Dordrecht en Rotterdam zes kantonrechters als laagdrempelig ‘regelrechter’ beschikbaar voor een snelle en goedkope onderhoudsbeurt bij (sluimerende) conflicten. Hoewel arbeidszaken hier niet centraal staan, maar vooral gedacht wordt aan buren- en huurkwesties en incassozaken, kunnen vragen die spelen tussen een werkgever en een of meer van zijn werknemers interessante experimenten opleveren. Wat te denken bijvoorbeeld van een individueel of collectief vanuit een onderneming voorgelegde vraag over het ziekteverzuimbeleid? Een beleid dat al aanleiding geeft tot een verschil van opvatting over re-integratie of zelfs een voorbode kan zijn van opzegging of ontbinding van een of meer arbeidsovereenkomst(en). Ander voorbeeld: meningsverschil van ondernemingsraad en bestuurder over interpretatie van Wor, OR-reglement en/of ondernemingsovereenkomst. Zonder uitputtend te zijn kan ik ook verwijzen naar gevallen van overschrijding van de vrijheid om zowel binnen als buiten de onderneming sociale media te gebruiken om elkaar (indirect) te bestoken met onwenselijke boodschappen of langs die weg met ‘ondernemingsgeheimen’ op de loop te gaan. De kans dat in een vroege fase een advies of uitspraak van een rechter dempend werkt op de onenigheid, is reëel. Groter althans dan wanneer – na de gebruikelijke escalatie – gewacht wordt tot een reguliere dagvaardings- of verzoekschriftprocedure.
De ‘Rotterdammers’ opereren voorlopig nog in het stramien van art. 96 Rv dat ook voor andere experimenten het handvat biedt en op volledige vrijwilligheid van twee kanten gebaseerd is. Dit betekent dat er wel altijd een bindende uitspraak volgt als partijen het onderling niet eens worden. Of in de toekomst rechters ook ingeschakeld kunnen worden om uitsluitend te begeleiden en te adviseren (en hoe dit dan gefinancierd wordt buiten de regeling van Rv en de Wet griffierechten burgerlijke zaken om), zou een punt van nadere overweging kunnen zijn.
Ik hoop en verwacht dat er (ook financieel) ruimte gemaakt wordt voor zo'n aanvulling van de rechterlijke functie. De wetgever kan immers met betrekkelijk eenvoudige middelen bijdragen aan het terugdringen van (arbeids)geschillen die tot het bittere eind gerechtelijk uitgevochten worden. Op een toekomst met minder op het conflict gerichte arbeidsrechtspraak!

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2019

Aflevering 6/7
Naar een ever closer union? – de saga van de export van werkloosheidsuitkeringen
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
It takes two to tango, but who takes the lead?
prof. mr. F.G. Laagland 

Aflevering 4
De verschillende dimensies van het onderscheid tussen werknemers en zzp’ers
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Deliveroo: terecht bezorgd
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Agicero
mr. A. Keizer

Aflevering 1
Internationalisering: probleem én oplossing
prof. mr. B. Barentsen

2018

Aflevering 13
Experimenteren of regelen. Vervroeging van rechterlijke bemoeienis met arbeidsrechtelijke vragen
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 12
VOF-arbeid
prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus