Als concurrentie met Netflix en HBO hebben de ‘fake news’ media in de Verenigde Staten de reality show over Donald Trump opgezet, met voor elke aflevering van die evidente “soap” een ‘cliff hanger’. Wie als advocaat dat spektakel volgt, valt op dat veel potentiële getuigen tegen de President ‘flippen’ en dat daarbij dan vrijwel steeds wordt gewezen op de onmogelijkheid voor die verdachten om de kosten te dragen van verder verweer tegen de voor hen dreigende strafrechtelijke vervolging.
Ruim twintig jaar geleden ben ik opgetreden als getuige-deskundige in een procedure bij een rechtbank in Los Angeles. Dat was nodig, omdat in het arbeidscontract tussen een productiemaatschappij uit Hollywood, de werkgever, en een producer die in Zwitserland woonde en vanuit Parijs werkte, bij wijze van compromis naar Nederlands recht was verwezen. Dat leidde tot een verhoor van een volle dag, afgenomen in aanwezigheid van de advocaten van beide partijen, een cameraman voor de opname van het verhoor en een stenograaf. Een week na mijn verhoor kreeg ik van die stenograaf een boekwerk van zo’n 80 pagina’s toegezonden met daarin een vrijwel letterlijk verslag van het verhoor.
‘Graag per omgaande reageren.’
Zo’n gang van zaken maakt duidelijk hoe duur procederen in de VS moet zijn. In Nederland is echter ook van alles mogelijk. In de pers circuleerden recentelijk berichten over de declaratie van de door Defensie betaalde advocaat van Marco Kroon voor een bedrag van meer dan € 200.000,--. Ik heb, deels op afstand, enkele strafrechtelijke procedures gevolgd, en daarin waren er vergelijkbare declaraties, gevolg van de combinatie van een ‘normaal’ uurtarief met een vooral door inefficiëntie (van de Staat) zeer groot aantal gewerkte uren.
Moet het Nederlandse arbeidsrecht ook voor dergelijke ontwikkelingen vrezen? Ik beantwoord die vraag hier niet, maar wijs wel op mogelijke ontwikkelingen in die richting.
Eerst de tarieven hier te lande. Ik herinner mij een opdrachtbrief van een rechtsbijstandsassuradeur waarin, verstopt op de een-na-laatste pagina, stond dat men behoudens tegenbericht uitging van een te hanteren uurtarief van € 140,--. Dat tarief is, zo liet ik weten, niet reëel. Rondvraag leert dat bij een enkeling nog wel een uurtarief van € 175,-- valt te bedingen maar dan krijgt men zeker geen arbeidsrechtelijke expert. Die rekenen ten minste tussen € 250,-- en € 350,-- per uur. Bij grotere kantoren wordt dat al snel zo’n € 400,-- tot € 500,--, en op de Zuidas stijgt het uurtarief tot € 600,-- en hoger. (Daar wordt overigens niet of nauwelijks meer voor werknemers opgetreden, een enkele directeur daargelaten.)
Belangrijker dan het uurtarief is het aantal uren dat door een advocaat aan een zaak wordt besteed. Rondvraag leert hier dat het honorarium voor bijstand in een ontslagzaak zonder dat het tot een procedure komt, en derhalve afgerond met een vaststellingsovereenkomst, al snel € 2.000,-- of meer is, zeker als niet duidelijk is wat de vermoedelijke uitkomst van een procedure is. Voor een ontbindingsprocedure bij de kantonrechter moeten partijen in een ‘gemiddelde’ zaak rekenen op een honorarium van al snel ergens tussen € 5.000,-- en € 10.000,--, evenals voor een kort geding. Bij dat alles geldt een garantie tot de voordeur: bij complicaties zullen die bedragen al snel (fiks) overschreden worden. Dat geeft aanleiding in veel gevallen mediation ten minste te overwegen, ook al wordt ook dat kostbaar, zeker als men én de kosten van de mediator, deels of geheel, én de doorlopende kosten van een advocaat moet betalen. Als advocaat van werkgevers overweeg ik daarom veelal de mediationsessies niet bij te wonen. Voor de betrokken werknemer ligt dat anders; die zal zijn advocaat niet snel willen missen. 
Van groot belang voor “het plaatje” is dat sinds de invoering van de Wwz op 1 juli 2015 hoger beroep en beroep in cassatie mogelijk zijn. De kosten van de behandeling in appel liggen zeker niet onder die van de behandeling in eerste aanleg, en die van een cassatieberoep zijn voor een werknemer eigenlijk niet op te brengen, als de betrokken advocaat geen ‘liefdewerk, oud papier’ verricht, wat (gelukkig) nog regelmatig voorkomt. Anders zou een cassatieprocedure al snel kunnen leiden tot een honorarium van zo’n € 15.000,-- tot € 20.000,--.
De kosten voor de werknemer zijn veel kleiner als hij op toevoeging kan procederen, maar de dan verschuldigde eigen bijdrage blijkt ook al vaak afschrikwekkend te werken, zeker in combinatie met het risico van een proceskostenveroordeling. Wie tegen de kosten van rechtsbijstand verzekerd is, heeft die risico’s niet, maar daar kan het verzekerde maximum (verder) procederen op een gegeven moment uitsluiten, zeker als men zich reeds in eerste aanleg door een advocaat wil laten bijstaan.
Bij dat alles zij bedacht dat de huidige problemen met de kosten van de rechterlijke macht niet alleen worden veroorzaakt door uit de hand gelopen ict-kosten van KEI, maar dat ook een rol speelt dat, volgens de rechtspraak zelf, zaken steeds ingewikkelder – en dossiers dikker – worden. Uit eigen waarneming kan ik dat alleen maar beamen.
Ziedaar een probleem. Ik signaleer dat, maar weet geen oplossing. Een verplichte verzekering voor de kosten van rechtsbijstand lijkt niet haalbaar. Ook werkgevers, vooral die uit het mkb, plegen terug te schrikken voor de kosten die een ontslag mee kan brengen, qua te betalen vergoeding (vooral via de band van ‘ernstig verwijtbaar’), maar zeker ook qua kosten van rechtsbijstand. Een oplossing is bepaald nodig voor het vermijden van zogeheten Amerikaanse toestanden als waaraan ik in de eerste twee alinea’s van deze column refereerde. Wie biedt?

P.S. Het bovenstaande is geschreven voordat minister Dekker zijn (draconische) plannen voor de gefinancierde rechtshulp bekend maakte. Zouden die plannen de eindstreep van het Staatsblad halen, dan wordt het hier geschetste probleem vele malen groter.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus