In het economenblad ESB vraagt Secretaris-Generaal Buijink van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie aan het begin van dit jaar aandacht voor het besluit tot oprichting van een structureel vangnet voor eurolanden in moeilijkheden. "Dit betekent", zo betoogt hij, "dat het Europese collectief meer te zeggen moet krijgen over interne aangelegenheden van individuele lidstaten: als we uiteindelijk meebetalen, moeten we ook vooraf de plannen zien. Zo kan er voor de toekomst aan gedacht worden om lidstaten die de stabiliteit van de eurozone in gevaar dreigen te brengen, te verplichten hun nationale begroting vooraf ter goedkeuring voor te leggen." De president van de Europese Raad, Van Rompuy, benadrukte in NRC Handelsblad van 24 december 2010 dat Europa kiest voor vergaande economische en budgettaire samenwerking. Al op 29 september 2010 lanceerde de Europese Commissie daartoe een imposant voorstellenpakket.

Vele tekenen wijzen dus op groeiende Europese invloed op het economische beleid van eurolanden. Geldt dat ook voor het daarmee verweven sociale beleid? Het heeft er sterk de schijn van. Griekenland was in 2009 het toneel van algemene stakingen en acties tegen bezuinigingen op de dertiende en veertiende maand van pensioengerechtigden en ambtenaren en tegen verhoging van de pensioenleeftijd, onderdelen van het hervormingspakket om het Griekse overheidsbudget binnen Europese normen te brengen. Ierland kende soortgelijke acties tegen bezuinigingsplannen waarbij het minimumloon verlaagd werd en overheidsbanen geschrapt werden.

Buijink geeft een voorbeeld voor de Portugese situatie: dan "wordt gesignaleerd dat de loonkosten per eenheid product er te hoog zijn, de economie te veel leunt op arbeidsintensieve sectoren, het opleidingsniveau van de beroepsbevolking te laag is, er te weinig aan innovatie wordt gedaan en er veel wetgeving bestaat die flexibiliteit van de arbeidsmarkt belemmert. Deze observaties kunnen worden vertaald in aanbevelingen en worden gekoppeld aan concrete indicatoren, dat voortgang meetbaar is en lidstaten op de voortgang afgerekend kunnen worden."

De FNV heeft in brieven van 1 december 2010 aan Tweede Kamer en Europees Parlement gewaarschuwd voor het effect van de voorstellen van de Europese Commissie op de onderhandelingsvrijheid ten aanzien van lonen en arbeidsvoorwaarden en op de sociale verworvenheden. In de woorden van de FNV lijkt de Europese Commissie "sluipenderwijs een stok in handen te krijgen waarmee zij lidstaten om de oren kan slaan op beleidsterreinen waar zij nadrukkelijk geen competentie heeft." Verwezen wordt naar het verbod om richtlijnen vast te stellen over de beloning (art. 153 VWEU) en het grondrecht van collectief onderhandelen. Ook vreest de FNV "het gevaar van bemoeienis met de vormgeving van het ontslagrecht onder druk van eventuele Europese sancties." Zij bepleit daarom een maatschappelijk debat over de bandbreedte van economische verschillen binnen de eurozone.

De FNV raakt daarmee aan een steeds gewichtiger wordend dilemma. Enerzijds hechten we aan het handhaven van het Groei- en Stabiliteitspact om het voortbestaan van de euro te verzekeren, anderzijds leidt dit incidenteel tot vermindering van sociale verworvenheden wegens een gebrek aan middelen. In Griekenland en Ierland maken vakbonden bezwaar tegen ontmanteling van sociale verworvenheden, in andere landen raken vakbonden in een spagaat tussen de wens om solidair te zijn met die zusterorganisaties en het belang van de eigen achterban bij conformiteit aan de regels van de monetaire unie.

De vraag is of de vrees van de FNV gerechtvaardigd wordt door hetgeen op dit moment aan plannen en besluiten op tafel ligt (waarin bijvoorbeeld over ontslagrecht - nog - niets gezegd wordt). Gevreesd wordt vooral dat lidstaten langs de weg van EU-toezicht verplicht worden zich te voegen naar economische inzichten waarvoor weinig draagvlak bestaat bij de bevolking. Het lijkt enerzijds niet waarschijnlijk dat de Europese Commissie rechtstreeks de pensioenleeftijd of de inrichting van het ontslagrecht gaat voorschrijven. Anderzijds zal zij wel doelstellingen kunnen formuleren die indirect de voortzetting van sociale verworvenheden onbetaalbaar maken. Maar als een land op te grote voet heeft geleefd, verliest het argument van behoud van sociale verworvenheden aan kracht.

De landen in de eurozone hebben hun economische lot nauwer aan elkaar verbonden en de eurocrisis heeft de consequenties zichtbaarder gemaakt. Toezicht op (eigen) nationaal beleid moet geaccepteerd worden als we willen dat wordt toegezien op beleid van andere eurolanden. Dat lijkt erg, maar misschien houden we ook wel te krampachtig vast aan de verdragsbepaling dat de EU geen richtlijnen op het gebied van beloning mag vaststellen. Natuurlijk blijven alle Europese landen - ook in het verband van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) - gebonden aan het beginsel van collectieve onderhandelingsvrijheid. In onze loonwetgeving zijn de criteria van de IAO netjes vastgelegd: alleen bij een zich plotseling voordoende noodsituatie van de nationale economie mag de regering in de lonen ingrijpen. Bij crisissituaties als in Griekenland en Ierland kan dit aan de orde zijn. Maar wat is er in het algemeen tegen Europese regelgeving over beloning? Waarom zou de EU bijvoorbeeld geen regeling mogen treffen voor het minimumloon, als dit er toe zou dienen dat minimale arbeidsvoorwaarden worden beschermd?

Te vaak wordt alles wat Europa doet wantrouwend benaderd. We kunnen niet enerzijds zeggen dat Europa een socialer beleid moet voeren en anderzijds een scheiding tussen sociaal en economisch beleid handhaven. Ook in Nederland is jarenlang geijverd voor de integratie van het sociale in het economische beleid.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus