Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Blakend van zelfvertrouwen maakten de politieke leiders van de (lidstaten van de) EU in de periode tussen de val van de Berlijnse muur en het uitbreken van de financiële crisis (van ca. 1990-2008), brokken bij de invoering van de euro en de uitbreiding van de Unie met voormalige Oostbloklanden. Er waren nauwelijks ‘checks and balances’ ingebouwd in het Europese wetgevingskader voor eventuele risico’s van verdieping en verbreding van de samenwerking tussen landen met grote sociaaleconomische, culturele en bestuurlijke verschillen. Zo kreeg de eurozone één munt, één monetair beleid en een volledig vrijgemaakt kapitaalverkeer, maar werd voor het toezicht grotendeels vertrouwd op de nationale autoriteiten.

Waarschuwingen dat het vrije verkeer van kapitaal en arbeid, bij gebrek aan effectieve grensoverschrijdende toezicht- en sanctiemechanismes, ook volop ruimte voor bedenkelijke ‘verdienmodellen’ zou bieden, waren aan dovemansoren gericht. Door het Hof van Justitie ontwikkelde of vergaand geïnterpreteerde leerstukken als ‘wederzijdse erkenning’, ‘loyale samenwerking’ en toezicht door het land van oorsprong (‘home state control’), kregen vanaf 1990 greep op steeds meer rechtsgebieden. Vanuit het oogpunt van Europese integratie bleek dit een effectieve manier om nationale belemmeringen voor het vrije verkeer buiten spel te zetten, zonder dat tijdrovende harmonisering van nationale (toezicht)regels vereist is.

Een voorbeeld van ‘home state control’ op het terrein van de Europese socialezekerheidscoördinatie is de zogenoemde A1-detacheringsverklaring. De verklaring dat de betrokken werknemer verzekerd is in het zendland, is bindend voor autoriteiten in het gastland. Alleen de autoriteit van het zendland (in Nederland de SVB) kan een op onjuiste gegevens gebaseerde A1-verklaring intrekken. We kunnen deze benadering omschrijven als ‘de kat op het spek binden’. Zeker bij ‘laag-hoog’ detachering, hebben zendlanden belang bij zwak toezicht omdat hun bedrijven daarmee een concurrentievoordeel kunnen hebben, dat ten goede komt aan de economie van het betreffende land. Bovendien kunnen zo werknemers ‘geëxporteerd’ worden, voor wie geen werkgelegenheid in eigen land gecreëerd hoeft te worden. Een te strenge handhaving zou de in sommige sectoren in zwang geraakte verdienmodellen gebaseerd op ‘A1-verloning’ doorkruisen. Dat geldt zeker bij brievenbusachtige constructies. Bij het nauwkeurig checken of aan de criteria wordt voldaan zou immers blijken dat het bedrijf geen substantiële activiteiten heeft in het zendland, die (aanmerkelijk) verder gaan dan intern beheer. Terwijl dat een voorwaarde is om gebruik te mogen maken van de A1-detacheringsverklaring, juist om te voorkomen dat het een verdienmodel wordt.

Op financieel terrein kwam de keerzijde van ‘home state control’ aan het licht in de ‘Icesave affaire’. Britse en Nederlandse particulieren, liefdadigheidsinstanties en lokale overheden hadden via internetspaarrekeningen bij een IJslandse bank miljarden aan spaargeld ingelegd tegen (te) aantrekkelijke rentetarieven. Toen de bank in het najaar van 2008 zijn verplichtingen niet meer kon nakomen, bleek het gefaalde bancaire toezicht niet (primair) toe te schrijven aan de toezichthouder in eigen land (in Nederland DNB), maar aan de IJslandse toezichthouder. In het Europese bancaire coördinatierecht is het toezicht op kredietinstellingen toebedeeld aan het thuisland. Banken mogen op basis van hun nationale vergunning binnen heel Europa opereren (de zogeheten ‘paspoortrechten’). In dit stelsel was geen rekening gehouden met lakse toezichthouders. Blootlegging van deze zwakke plek van ‘home state control’ leidde echter niet tot afschaffing of afzwakking van dit mechanisme. In plaats daarvan werd in 2010 de Europese Bankautoriteit (EBA) opgericht als toezichthoudend Agentschap van de EU. Dit bleek nog maar het begin van het optuigen van een inmiddels sterk gecentraliseerd grensoverschrijdend toezichtsysteem.

Gaan we in het kader van de lastig te bestrijden misstanden bij grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit dezelfde kant uit? In maart 2018 werd het voorstel voor een Verordening tot oprichting van een Europese Arbeidsautoriteit gepubliceerd. Dit initiatief komt bovenop andere maatregelen die de Europese Commissie nam om ook op dit gebied ‘in het Europa van na de crisis weer bruggen te slaan en het vertrouwen van de Europese burgers te herstellen’. Zo staat, behalve de herziening van de Detacheringsrichtlijn (zie TRA 2018/19), ook een wijziging van de socialezekerheidsrechtelijke coördinatieverordeningen in de parlementaire steigers.

Ten aanzien van de A1-verklaringen blijft het principe van ‘home state control’ intact maar behelst het voorstel meer waarborgen voor de betrouwbaarheid van de A1-verklaringen. Zo moet het zendland de relevante feiten met betrekking tot de sociale zekerheidsstatus van de aanvrager actief gaan controleren en garanderen dat de A1-verklaring correct is ingevuld. De A1-verklaring zal voortaan alleen geldig zijn als alle verplichte velden zijn ingevuld. Er komen deadlines van 25 dagen voor het beantwoorden van verzoeken van het gastland over verificatie en alle beschikbare bewijsstukken moeten gedeeld worden. Het zendland blijft bevoegd om het document in te trekken, maar in geval van fraude krijgt de intrekking van de A1-verklaring terugwerkende kracht. Dit niet erg indrukwekkende pakket aan voorgestelde maatregelen verdient aanscherping. Daarop is kans nu het Hof op 6 februari 2018 in het arrest Altun (C-359/16) een ‘muizengaatje’ creëerde in de onaantastbaarheid van de A1-verklaring; in gevallen van evidente fraude mag de rechter in het gastland het formulier toch terzijde stellen.

De Europese Arbeidsautoriteit voegt hier ‘een sterker kader voor de toepassing en handhaving van de bestaande regels’ op het gebied van grensoverschrijdende arbeid aan toe. De Autoriteit wordt belast met operationele en technische taken, zoals informatievoorziening en ondersteuning van de lidstaten bij de (digitale) samenwerking, gecoördineerde gezamenlijke inspecties, risicobeoordeling, capaciteitsopbouw en bemiddeling. Bestaande netwerken en structuren op het gebied van grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit en de coördinatie van de sociale zekerheid worden geïntegreerd in of aangevuld door de Arbeidsautoriteit (COM (2018) 131, p. 3).

Dit voorstel is zonder meer een logische stap(je) in de goede richting. Een sterk punt is het bij elkaar brengen en het daarmee bevorderen van ‘operationele synergie’ tussen arbeidsrechtelijke en socialezekerheidsrechtelijke instrumenten op het gebied van grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit. Idealiter verdient dit uitbreiding tot de fiscaliteit. Op veel andere beleidsterreinen zijn haperende vormen van ‘loyale samenwerking’ tussen nationale autoriteiten al eerder uitgemond in de oprichting van Europese onafhankelijke Agentschappen. Het is – in het kader van de almaar toenemende transnationale arbeidsmobiliteit – hoog tijd voor een sociaalrechtelijk equivalent om de rechten van EU-werknemers niet alleen op papier maar ook in praktijk te (proberen te) verwezenlijken.

 

 

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus