Bij het ter perse gaan van dit blad is het eerste stof rondom het Regeerakkoord waarmee de coalitiepartners VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie in oktober 2017 hun geloofsbrieven afgaven, enigszins neergedwarreld. Het akkoord met de titel “Vertrouwen in de toekomst” schetst in 55 pagina’s de plannen waarmee het kabinet in de komende vier jaar er voor wil zorgen dat Nederland een veilige, zorgzame en hechte samenleving blijft (of wordt?). Maar ook wordt aangekondigd dat er “zekerheid en kansen in een nieuwe economie” geboden worden, dat er een ambitieus klimaatbeleid komt en dat Nederland als land herkenbaar blijft in een internationale inbedding. Het zijn grote woorden in de inleiding, die vervolgens in vier hoofdstukken worden vertaald in puntsgewijs geformuleerde beleidsplannen.
De inkt van het akkoord was nauwelijks droog of de nieuwe Minister van (toen nog) Veiligheid en Justitie, geen onbekende van dit blad, zorgde er met een van zijn eerste beslissingen voor dat zijn ministerie werd omgedoopt in “Justitie en Veiligheid”. Een kostbare operatie, waarmee het kabinet wil uitdrukken dat veiligheid alleen kan worden gewaarborgd als de rechtstaat als uitgangspunt wordt genomen. Een duidelijk en volkomen terecht standpunt.
Jammer dat de regering veel minder heldere standpunten durft in te nemen wat betreft de arbeidsmarkt en sociale zekerheid. De plannen die in hoofdstuk 2 van het Regeerakkoord (met als titel “Zekerheid en kansen in een nieuwe economie”) worden gepresenteerd, zijn nauwelijks ambitieus te noemen. Sterker: ondanks de titel wordt in dit hoofdstuk geen woord gewijd aan de ontwikkelingen in de ‘nieuwe economie’. Alleen al een nieuw fenomeen als platformarbeid leidt tot allerlei arbeidsrechtelijke vragen. De verwachting is gerechtvaardigd dat dit in de komende kabinetsperiode in elk geval niet minder wordt. Heeft een platformwerker een arbeidsovereenkomst? En kan die vraag eigenlijk wel aan de hand van het huidige arbeidsrecht worden beantwoord? Het Regeerakkoord gaat er volkomen aan voorbij.
Los van de juridische vragen die platformarbeid en andere ontwikkelingen in de ‘nieuwe economie’ met zich brengen, kan – en moet wat mij betreft – ook in meer algemene zin de vraag worden gesteld hoe wij als samenleving de factor arbeid en de daarmee samenhangende sociale zekerheid willen organiseren. Als, zoals het kabinet in de inleiding van het Regeerakkoord in nogal ronkende termen schrijft, de doelstelling is om een sterk land nog beter te maken voor iedereen en te voorkomen dat mensen achterblijven, dan vergt dit een aanzienlijk diepgaandere analyse van de knelpunten van de huidige arbeidsmarkt dan uit het akkoord blijkt. Sterker gezegd: van een dergelijke analyse blijkt niets. Integendeel: een groot deel van de voorgestelde maatregelen vormt in feite alleen een hersteloperatie van in de vorige kabinetsperiode al te haastig doorgevoerde wetgeving. Loopt u ze maar even langs: krap twee jaar na de inwerkingtreding van de Wwz kondigt het kabinet aan een cumulatiegrond in het ontslagrecht te introduceren, gecombineerd met een soort C-factor 2.0, omdat het ontslagrecht met het grondenstelsel in de praktijk toch minder flexibel bleek uit te pakken dan bedacht. Ook wordt er “meer balans” in de transitievergoeding aangebracht door “enkele scherpe randen” weg te nemen, en gaan we gewoon, net als het was, weer terug naar een periode van 36 maanden voordat een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd ontstaat. De Wet DBA, een jaar na de Wwz ingevoerd, wordt in het Regeerakkoord met zoveel woorden een mislukking genoemd. In plaats daarvan wordt een ‘opdrachtgeversverklaring’ aangekondigd die verdacht veel lijkt op de oude VAR, met dit verschil dat deze verklaring alleen wordt geïntroduceerd voor zzp’ers ‘aan de bovenkant’.

Met dit soort maatregelen wordt alleen maar aan wat losse knoppen gedraaid, veelal in de richting waarin ze tot een paar jaar geleden stonden. Op zichzelf is dat nuttig, en nodig, want inderdaad lijkt het er op dat de Wwz en de Wet DBA op sommige punten meer kwaad dan goed hebben gedaan. Maar veel nuttiger en nodiger is dat in bredere zin wordt nagedacht over de wijze waarop wij als samenleving arbeid en sociale zekerheid organiseren.
Wanneer wij willen voorkomen dat mensen achterblijven, volstaat het bijvoorbeeld niet om de stormachtige groei van het fenomeen zpp’er alleen te bestrijden door onderscheid te maken tussen ondernemers die een hoog tarief respectievelijk een laag tarief kunnen vragen, en te denken dat het probleem daarmee is opgelost. Dan moeten wij ons afvragen hoe het komt dat in Nederland, in vergelijking tot de ons omringende landen, onevenredig veel werkaanbieders en werkuitvoerders graag het etiket ‘opdracht’ op het geleverde werk willen plakken. De fiscale en financiële voordelen van dat etiket zijn – op korte termijn –voor beide partijen vast heel aantrekkelijk. Maar is het wenselijk voor de samenleving dat hele groepen ondernemers geen inkomstenbelasting betalen omdat de winst uit hun onderneming ontoereikend is? Vinden wij het als samenleving houdbaar dat honderdduizenden mensen onverzekerd aan het werk zijn? Is het gewenst dat zij niet afdragen aan de collectieve voorzieningen zoals de Ziektewet, de Werkloosheidswet en verplicht gestelde bedrijfstakpensioenregelingen, terwijl zij daarop mogelijk wel aanspraak maken wanneer alsnog wordt vastgesteld dat zij ‘gewoon’ een arbeidsovereenkomst hadden? Wordt onze samenleving er als geheel beter op wanneer ondernemingen elkaar kunnen beconcurreren op arbeidsvoorwaarden? Waarom staan wij toe dat bedrijven als Deliveroo van werkers eisen dat zij van werknemer zzp’er worden, door hen in een zelf aangeschafte Deliveroo-jas met een zelf bekostigde Deliveroo-tas op een eigen fiets maaltijden te laten bezorgen? Huh? Geeft ons arbeidsrecht niet een dwingendrechtelijke definitie van wat een arbeidsovereenkomst is? En als het mogelijk is om daar met een investering in een eigen jas en tas onderuit te komen, is dat dan wenselijk?
Ik realiseer mij terdege dat het voor deze coalitie vast niet gemakkelijk geweest zal zijn om het überhaupt met elkaar eens te worden over het kabinetsbeleid voor de komende vier jaar. En wellicht is de roep om een verder reikende visie op onze arbeidsmarkt gewoon te veel gevraagd, zeker van een kabinet dat wordt aangevoerd door een premier die in zijn H.J. Schoo-lezing uit 2013 debiteerde dat visie is als een olifant die het uitzicht belemmert. Toch vrees ik dat het zonder die visie simpelweg niet mogelijk zal zijn er voor te zorgen dat Nederland een veilige, zorgzame en hechte samenleving blijft. Een duurzame en toekomstbestendige inrichting van ons arbeidsrechtelijke stelsel, waarin voor iedereen een goede balans tussen kansen en voldoende zekerheid wordt gevonden, is daarvoor een wezenlijk vereiste. Overigens zou het ontwikkelen van die visie niet alleen een opdracht aan de politiek moeten zijn, maar aan ons allemaal. U mag deze column dan ook lezen als een oproep om in 2018 de arbeidsrechtelijke congressen, bijeenkomsten, seminars, ontbijtsessies, vaktechnische lunches en al die andere bijeenkomsten die wij met elkaar gaan organiseren, niet weer, of in elk geval niet alleen, te besteden aan de wijzigingen in de Wwz of de Wet DBA. Laten we het komende jaar met elkaar proberen zicht te krijgen op de echte knelpunten, de echte zorgen, de echte uitdagingen, en mogelijk zelfs de echte oplossingen die nodig zijn voor het behoud van een prettige en stabiele samenleving – voor ons allemaal. Wellicht kunnen we dan onze premier er van overtuigen dat je alleen van een uitzicht kunt genieten, als je visie hebt. Letterlijk en figuurlijk.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus