Voor Kabinet en Kamer in het parlementaire jaar 2010/2011 een schone taak: structurele aandacht voor verankering publieke belangen bij marktwerking.

'Sterft, gij oude vormen en gedachten

............

............

De staat verdrukt, de wet is logen,

De rijkaard leeft zelfzuchtig voort;

...........

...........

Geen recht, waar plicht is opgeheven,

Geen plicht, leert zij, waar recht

ontbreekt' (De Internationale).

Marktwerking beheerst het politieke en sociale debat. Vaak in combinatie met het begrippenpaar privatisering en liberalisering of onder de noemer 'marktwerking, deregulering en wetgevingskwaliteit' (parlementair dossier 24 036). Onder die paraplu besprak de Tweede Kamer op 10 september 2008 het EZ-onderzoek Marktwerkingsbeleid. Via een motie van de leden Vos, Vendrik en Ten Hoopen kreeg het Presidium opdracht de SER advies te vragen over 'verankering' van het publieke belang bij het introduceren van marktwerking in sectoren van de economie. Met hulp van de door de Commissie voor Economische Zaken geformuleerde onderzoeksvragen zijn door Kamervoorzitter Verbeet op 25 november 2008 aan de SER voorgelegd. Bij Advies 10/01 van maart 2010 leverde de SER de gevraagde analyse, lessen en aanbevelingen. Het kloeke document van 234 pagina's heet wat omfloerst Overheid én markt: Het resultaat telt, met als ondertitel Voorbereiding bepalend voor succes. Van rechts tot links moet de inhoud in het parlement ontnuchterend gewerkt hebben. Geen ideologische rimram over voor de nationale economie fundamentele ordeningsvragen. Wel onthechte beschouwingen over markt en overheid, coördinatie en borging van publieke belangen en groepsbelangen (zoals die van milieu, privacy, consumenten, werknemers, toekomstige generaties). Bovenal een utilitaire benadering van beleidsinstrumenten. Volgens de SER moet niet marktwerking, maar ordening centraal staan. Iedere wijziging in benadering van die ordening zal zijns inziens stoelen op deugdelijke voorkennis en afweging van (te) verwachte(n) effecten op publieke belangen en op maatschappelijke welvaart. Met het oog daarop is een effectanalyse in zes stappen ontworpen, te gebruiken als checklist voor ordeningsbeleid. De lijst begint bij analyse van de uitgangssituatie inclusief identificatie van alle betrokken publieke belangen.

Het advies ziet niet slechts op (semi)publieke sectoren, maar gaat ook over delen van de markt die (mede) publieke belangen raken. Buiten het overheidsdomein kan, mag en moet de politiek zich immers geroepen voelen zulke belangen te benoemen, zich rekenschap gevend van historische keuzen en acht slaand op een zich wijzigende maatschappelijke context, inclusief veranderingen op technologisch vlak.

Zal dit tot denken en doen aanzettende advies uiteindelijk paarlen voor de zwijnen blijken te zijn?

Laten we er eens van uitgaan, nu het initiatief van de Tweede Kamer in plaats van het kabinet kwam, dat van de aanbevelingen serieus werk gemaakt wordt. Een nieuw kabinet en een ververste Kamer zouden het parlementaire jaar 2010/2011 goed kunnen starten met programmatische omzetting van advies in daden (beleid en uitvoering). Mag ik een suggestie doen? Splits de beleidsportefeuille met dossiers in tweeën. In de reservemap komen de (deel)sectoren waarin (verdere) stappen tot wijziging van de verhouding overheid/markt overwogen worden. Daar wachten we nog even mee. Een omvangrijker eerste map bevat de sectoren die in de afgelopen jaren ervaring opdeden met activeren van 'de markt' en bevorderen van concurrentie: spoorwegen, postbank, telefonie, posterijen, taxi- en personenvervoer, delen van de energievoorziening, woningvoorziening, ziektekostenverzekering, thuiszorg (Wmo-voorzieningen), beveiliging, re-integratie, inburgering e.d. Zelfs de omzetting van arbeidsbureaus in arbeidsvoorziening/CWI/UWV en de continue herschikking in de uitvoering van sociale zekerheid mogen wat mij betreft in de studie betrokken worden. Leg alle ervaringen naast 'de zes stappen van de effectanalyse' voor ordeningsbeleid van de SER, met bijzondere nadruk op de zesde stap: ontwikkelen van monitoring en evaluatie. Breng aldus in kaart hoe per onderdeel het publieke belang recht gedaan is en trek daaruit lering.

Dan zal ­– als mijn instinct klopt – bijna als vanzelf een geschiedenis van gemiste kansen leiden tot behoedzaamheid bij het zetten van volgende stappen of tot bijsturen van in gang gezette ontwikkelingen (ziekenhuissector, gezondheidszorg in het algemeen, energie- en watervoorziening, takenpakket van politie, justitie en gevangeniswezen).

Bewaking van publieke belangen heeft in de sfeer van arbeid een bijzondere dimensie.

Daarom vraag ik volksvertegenwoordigers in Den Haag bij zo'n evaluatie en bij ieder experiment met marktwerking te letten op borging van welzijn in en door arbeid. Dit raakt het belang van iedereen die door arbeid in het onderhoud voorziet, maar speciaal degenen die omvang, inrichting en organisatie van arbeid niet of maar zeer beperkt kunnen (bij)sturen. Juist nu dreigt in een 'geflexibiliseerde' markt van goedkope arbeid een zodanige uitholling van banen en functies, dat werknemers losgezongen raken van de arbeidsorganisatie. Zo'n trend heeft implicaties voor arbeidsvoorwaarden (de postbezorger op stukloon), maar ook voor gezondheid en welzijn van betrokkenen op een structureel niveau. Iemand als Richard Sennett (Amerikaans socioloog) waarschuwt in The Corrosion of Character dat instabiliteit en onvoorspelbaarheid van (loop)baan en toekomst het karakter van een werknemer kunnen ondermijnen. Als verder – in spiegelbeeld – de bedrijfsleiding haar eigen beloning en carrière belangrijker acht dan organisatietrouw, dreigt van twee kanten een versplintering van arbeidsorganisaties. Outsourcing en splitsing van taken bereiken hun grenzen en hetzelfde geldt voor accentuering van de kosten van arbeid bij aanbestedingen. Loyaliteit heeft nu eenmaal haar prijs. Binding aan gezamenlijke doelen is het resultaat van optimale betrokkenheid bij product, dienst en organisatie. Overwegingen die het denken over publieke belangen in relatie tot toekomstige ordening van arbeid kunnen sturen en de weg wijzen naar kwaliteit van wetgeving en daarop geënte uitvoering.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus