Op 26 april 2017, kort na de eerste ronde van de Franse presidentsverkiezingen, heeft de Europese Commissie bij het Europese Parlement en de Raad een voorstel ingediend voor een Richtlijn over de “work-life balance” voor ouders en zorgverleners. Bij aanvaarding van dat voorstel komt Richtlijn 2010/18 EU te vervallen. Beter: die Richtlijn 2010/18 EU gaat in de nieuwe regeling op. Nederland beschikt al, op Europese inspiratie, over regelingen voor onder meer zwangerschaps- en bevallingsverlof, adoptie- en pleegzorgverlof en calamiteiten- en ander kort zorgverlof, beschreven in Van der Grinten Arbeidsovereenkomstenrecht (25e druk, 2015), p. 175/190.

Bij het doorlezen van het voorstel gingen mijn gedachten terug naar het begin van de jaren zeventig. In het Oudemanhuispoortcomplex van de Amsterdamse Universiteit bestudeerde de staf sociaal-economisch recht, waartoe ik toen behoorde, stoffige stencils, opgeborgen in volle dozen. Daarbij ging het om een omvangrijke verzameling cao-boekjes uit een reeks van jaren. Gedachte was na te gaan welke onderwerpen in de loop der tijd in die cao’s regeling hadden gevonden, en te bezien in hoeverre dat zogeheten autonome recht in de loop der tijd regeling had gevonden in heteronoom recht, lees: wetgeving. Daarbij kan worden gedacht aan zulke onderwerpen als vakantie en loondoorbetaling bij ziekte.
De gedachte dat de overheid voortbouwt op zo’n in het verkeer tussen sociale partners ontwikkelde consensus geldt niet binnen Europees verband. Richtlijnen als het hier besproken voorstel vinden nu juist hun rechtvaardiging in de verschillen die er tussen de (nu nog 28) leden van de Unie op het bestreden gebied bestaan. Op het terrein dat door het voorstel wordt bestreken, zijn die verschillen zeer groot. Die verschillen zouden zo al niet moeten verdwijnen, dan toch verkleind. Aldus lopen al snel twee vormen van argumentatie door elkaar. De ene is die van het harmoniseren van voor de concurrentie schadelijke verschillen, de andere die van gelijkheid van man en vrouw. Tussen die twee argumentaties vormt een Europese minimumregeling per definitie een wat hybride compromis en zou een standaardregeling, om begrijpelijke redenen moeilijk haalbaar, meer in de rede liggen.
Het voorstel van de Commissie valt door twee punten op. Het eerste is dat in aanvulling op het verlof voor de moeder van het kind ook verlof voor de andere ouder (niet noodzakelijk een vader) wordt voorzien, en wel een bevallingsverlof van ten minste tien dagen. Het voor beide ouders geldende ouderschapsverlof wordt in het voorstel gesteld op ten minste vier maanden, op te nemen voordat het kind een zekere leeftijd – tenminste twaalf jaar – bereikt. De wijze van verdeling van dat verlof over een reeks van jaren laat het voorstel aan de nationale wetgevers over. Die vier maanden mogen dan niet met de andere ouder geruild worden. Voor de verschillende vormen van verlof (van de Artikelen 4, 5 en 6 van het voorstel) geldt bovendien dat tijdens dat verlof recht bestaat op inkomen ter hoogte van ten minste waarop de betrokkene aanspraak heeft (Artikel 8). Die (gedeeltelijke) doorbetaling is nieuw. De ervaring is ongetwijfeld dat de neiging om verlof zonder betaling op te nemen, bij weinig werknemers voorkomt (en, voor zover die neiging er wel is, vooral bij vrouwen). Daarnaast wordt (in Artikel 9) aan werknemers het recht gegeven tijdens de jeugd van hun kinderen (tot zij ten minste twaalf jaar zijn) een verzoek om flexibele werktijden te doen, zonder dat de werkgever ook verplicht is zo’n verzoek in te willigen (Artikel 9). Wel zal een afwijzing gemotiveerd moeten worden. Binnen de Nederlandse verhoudingen past ongetwijfeld een rechterlijke toetsing van de redelijkheid van zo’n weigering, maar zo ver durft de Commissie niet te gaan.
Bij een regeling als de voorgestelde kan de jurist al snel vragen stellen. Het voorstel geldt niet alleen voor werknemers op arbeidsovereenkomst, maar ook voor personen met een arbeidsverhouding (“employment relationship”). Hoe ver gaat dat laatste? En: geeft gelet op art. 7:629 BW het voorstel nu recht op het volle loon of slechts op inkomen op het niveau van een uitkering ingevolge de Ziektewet? Op die vragen richt ik mij hier niet. In het vervolg behandel ik eerst de kracht van de redengeving voor het voorstel en daarna de opportuniteit daarvan.
Het ligt op zichzelf in de rede aan beide ouders aanspraken te geven, zowel ten tijde van de bevalling als in de jaren daarna. Anders worden vrouwen immers bevoordeeld en wordt bovendien het in de ogen van het voorstel ongewenste beeld versterkt dat zorgtaken vooral vrouwentaken zijn. Met het voorstel wordt beoogd de man ertoe te brengen een zekere balans tussen werk en privé na te streven in die zin dat mannen de zorgtaken wat meer met vrouwen gaan delen. De eerste vraag is of dat een zorg voor de Europese wetgever is, maar die vraag is met eerdere Europese regulering al bevestigend beantwoord. In het voorstel gaat het immers vooral om een uitbreiding van reeds bestaande aanspraken. Een tweede vraag is of deze nadere regulering daaraan substantieel (of zelfs maar meetbaar) zal bijdragen. Blijkens haar toelichting meent de Commissie van wel. Zo wordt gesproken van een positief effect op het bruto nationaal product, op (de te verwachten verlaging van) de werkloosheid en op de arbeidsparticipatie. Omdat het hierbij gaat om verwachtingen voor 2050 en 2055, en die verwachtingen bovendien minimale verschillen betreffen, is duidelijk dat de natte vinger, zich noemende economisch model, een grote rol speelt. Een cynicus zal ongetwijfeld durven veronderstellen dat de cijfers naar het doel zijn toegeschreven. Een realist zal in het voorstel een afweging missen van de (door werkgevers te maken) kosten tegen die van andere maatregelen om gelijkheid op de arbeidsmarkt te bevorderen. Uit het voorstel blijkt ook dat alleen de werkgeversorganisaties dwarsliggen, maar dat is begrijpelijk. Zij zullen in de eerste plaats de kosten van doorbetaling tijdens verlof – direct of indirect – moeten dragen. Tegenover die reële kosten staan, naar ik vrees, vooral virtuele, politiek correcte, maar daarom nog niet reële (en zeker niet “harde”) opbrengsten.
Een heel andere vraag is die van de actuele opportuniteit van het voorstel. Direct na de indiening daarvan las ik al suggesties dat de Commissie een daad wilde stellen omdat zij op andere, belangrijkere gebieden geen vooruitgang weet te boeken. Zo’n suggestie is niet direct overtuigend – er wordt blijkens de gegeven motivering al langere tijd (sinds eind 2015) aan het voorstel gewerkt –, maar feit is dat in het licht van in het bijzonder Brexit vragen als die over de wenselijke reikwijdte van de arm van Europa aan de orde van de dag zijn. Als een in de media wel geventileerde gedachte klopt dat het voorstel het in de Raad van Ministers toch niet zal halen, (zoals dat ook gebeurd is met uitbreiding van het zwangerschapsverlof), is de vraag gerechtvaardigd of dit voorstel op dit moment zo nodig en nuttig is. In dat geval zou het negatieve effect bij afwijzing – “die moderne Europese fratsen hebben we niet nodig” – wel eens groter kunnen zijn dan het positieve effect bij aanvaarding. Dat geldt zeker nu het voorstel wordt “ingepast in het kader van de zogeheten European Pillar of Social Rights, en er onderwerpen zijn zoals “acces to social protection” (bescherming voor flexwerkers), die méér voorrang kunnen claimen.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus