Het kabinet-Rutte II is sinds 15 maart 2017 demissionair. De ogen zijn nu gericht op de formatie van een nieuw kabinet. Zal versoepeling van het ontslagrecht onderdeel vormen van een formatieakkoord? Iets waar werkgevers in sommige sectoren opzichtig op aansturen (zie ‘Werkgevers eisen nieuw ontslagrecht’, De Telegraaf, 30 maart 2017). In verkiezingstijd is een aantal politieke partijen meegegaan in stemmingmakerij tegen de Wet werk en zekerheid. Er zijn dus verwachtingen gewekt. Helaas blinken de gemaakte analyses niet uit door realiteitszin en overtuigen de wijzigingsvoorstellen evenmin.
Neem de VVD. Passend bij zijn suggestie dat er ook ‘goed populisme’ bestaat, ging VVD-lijsttrekker Rutte over het ontslagrecht in gesprek met de kiezer: “Laatst nog met iemand hier op de Korte Vijverberg toen ik terugkwam van de koning. Die liep een stukje mee. Toen ging het heel concreet over het ontslagrecht en hoe pak je nou dingen aan? Die had goede ideeën. Dat is waar het om gaat” (FD 25 februari 2017, p. 3). Toen aan Rutte gevraagd werd of de verkiezingen niet ook gingen over ‘het ontbreken van zekerheid, over onzeker werk’, bepleitte hij verruiming van het aantal mogelijke opeenvolgende jaarcontracten “tot vijf keer (...) omdat [bedrijven] eerst hun mensen willen leren kennen”. Hieruit blijkt een wel heel opportunistische kijk op dit vraagstuk. Rutte was mede verantwoordelijk voor de ingeperkte ketenregeling in de Wwz. Doel daarvan is verbetering van de rechtspositie van flexwerkers door oneigenlijk en langdurig gebruik van flexibele arbeidsrelaties te ontmoedigen. Amper een halfjaar na afloop van de overgangsregeling voor de oude ketenregeling (cao-afspraken bleven immers gelden tot 1 juli 2016) gaf regeringspartij VVD al de hoop op dat werkgevers hierdoor eerder vaste contracten gaan aanbieden. Vervolgens bepleit zij zelfs tegenovergesteld beleid: een ruimere ketenregeling dan vóór inwerkingtreding van de Wwz bestond. En dat terwijl de seinen voor het aannemen van (vast) personeel voor het eerst sinds lange tijd op groen staan.
D66 maakte het qua ongeduldigheid zelfs nog bonter. Anderhalve maand na afloop van de overgangsregeling gaf deze partij al een onvoldoende aan de nieuwe ketenregeling (waar zij als lid van ‘de constructieve oppositie’ mee ingestemd had): “Het blijkt een illusie dat werkgevers meer vaste contracten gaan aanbieden door het onaantrekkelijker maken van tijdelijke contracten”, aldus de als voorproefje op het verkiezingsprogramma gelanceerde arbeidsmarktnotitie van 20 augustus 2016. Deze overhaaste conclusie klemt temeer nu D66 erkent dat het eigenlijk veel ingewikkelder ligt: er zijn ook “andere zaken [die] werkgeverschap onaantrekkelijk maken, zoals grote financiële risico’s bij ziekte en arbeidsongeschiktheid van personeel”. Hoe geloofwaardig is het dan om aan een regeling die zich nauwelijks heeft kunnen bewijzen, de zwartepiet toe te spelen voor de nog niet (voldoende) op gang gekomen cultuuromslag onder werkgevers?
Verandering is een zaak van lange adem en dat geldt zeker wanneer wetten geen codificatie maar modificatie beogen. Na bijna twintig jaar ruim baan voor tijdelijk werk, uitzendarbeid en andere vormen van flexibele arbeid, is het een gotspe om al zo snel op een majeure cultuuromslag te rekenen. Ex-post wetsevaluaties vinden niet voor niets pas drie tot vijf jaar na (volledige) invoering van een wet plaats. Zo is de Wet flexibiliteit en zekerheid uit 1999, waarbij de oude ketenregeling werd ingevoerd, (tamelijk positief) geëvalueerd in 2002 en 2007. Volksvertegenwoordigers die niet op gedegen wetsevaluaties willen wachten en snel de eigen beslissingen weer herroepen of ter discussie stellen, nemen zichzelf niet serieus als wetgever. Dat heeft een ondermijnend effect op de betrouwbaarheid en het gezag van de wetgever. VVD en D66 wekken de indruk dat zij contre coeur met de Wwz hebben ingestemd. Desalniettemin behoren zij een reële termijn in acht te nemen waarbinnen de nieuwe wet zich kan bewijzen én zouden zij dat proces niet moeten tegenwerken door alvast te verkondigen dat het toch allemaal niets wordt.
D66 zal zich ongetwijfeld doof houden voor dit appel zolang zij bij de kabinetsformatie kansen bespeurt voor de kern van haar gesneuvelde initiatiefwetsvoorstel uit 2011: afschaffing van de preventieve ontslagtoets. Daarmee is volgens D66 ‘de vaste baan bereikbaar voor alle werknemers’. Toch bleek juist het behoud van de preventieve toets in 2013 de enige begaanbare weg naar een nieuw ontslagrecht. Zou ‘de muren [neerhalen] tussen tijdelijke en vaste contracten’ nu wel op voldoende draagvlak in de polder kunnen rekenen? Ik zie daar geen (inhoudelijk overtuigende) reden toe. Afgezien van de voorbarige conclusie dat de ingeperkte ketenregeling averechts werkt, komt D66 niet met nieuwe gezichtspunten die haar aloude wens in een ander daglicht stellen. Ook anno 2017 betalen werknemers een (te) hoge prijs voor de ‘los-vaste’ banen die D66 voorstaat: aannemelijk is dat ze minder snel zullen protesteren tegen onheuse bejegening, overwerk of te lage lonen als het van hun eigen initiatief, financiële draagkracht, tijd en energie afhangt of een redelijke grond voor ontslag in rechte wordt getoetst. Werknemers die niet hoeven te vrezen voor ontslag zonder tussenkomst van UWV of de rechter, zijn beter geëquipeerd om hun rechten en belangen te verdedigen, zowel tijdens de arbeidsrelatie als bij (dreigende) afloop ervan.
Verkoopt D66 daarmee ook knollen voor citroenen aan mensen die nu geen vaste baan hebben? Jazeker, want in veel huishoudens bieden partners met een vaste baan een vorm van zekerheid voor flexibel werkenden (zie WRR-Verkenning ‘Voor de zekerheid’, Den Haag 2017, p. 89). Bij afschaffing van de preventieve toets zou voor deze groep (veelal gezinnen) de baan- en inkomenszekerheid van ten minste één ‘vast-vast’ contract verdwijnen. De kans is bovendien groot dat de kwetsbaarste groep werknemers in de huidige flexibele schil ook met een vast contract ‘nieuwe stijl’ nog steeds als eerste op straat staat. Meer ‘vaste’ banen maar dan zonder preventieve ontslagbescherming, leidt niet tot vermindering maar tot versluiering van de kloof tussen kansrijke en kansarme groepen op de arbeidsmarkt. Zoals in landen waar recent gekozen is voor Brexit en Trump. Een ‘los-vast’ arbeidscontract is al sinds jaar en dag de norm in Groot-Brittannië en in (veel staten van) de Verenigde Staten. Alleen sterke vakbonden naar Scandinavisch model kunnen in stelsels met een soepel ontslagrecht het niveau en de handhaafbaarheid van arbeidsvoorwaarden op peil houden. Dus als de preventieve ontslagtoets moet sneuvelen (quod non), dan graag als flankerende maatregel een gratis vakbondslidmaatschap voor iedereen.
Wie liever de hoeksteen van het Nederlandse ontslagrecht met rust laat in de komende kabinetsperiode, kreeg onlangs verrassend ferme steun vanuit Europa: volgens het EU-Hof (HvJ EU 21 december 2016, C-201/15, ECLI:EU:C:2016:972, TRA 2017/34, m.nt. H.H. Voogsgeerd (AGET Iraklis )) maakt voorafgaande toetsing door een overheidsorgaan van een (in dit geval collectief) ontslagvoornemen een gerechtvaardigde inbreuk op de vestigingsvrijheid in de EU en op de door het EU-Handvest erkende vrijheid van ondernemerschap. Zolang op proportionele wijze wordt getoetst aan de hand van objectieve en controleerbare criteria, kan zo’n mechanisme ‘passend blijken om bij te dragen tot de daadwerkelijke bescherming van de werknemers en hun baan’. Zelfs de evenredigheidstoets werd doorstaan: minder strenge maatregelen zouden de bescherming van werknemers tegen ongerechtvaardigd ontslag niet op even doeltreffende wijze verzekeren (r.o. 92-93).

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus