Sinds eind februari 2017 verschijnt de Washington Post met een nieuwe slagzin onder de naam van de krant: “Democracy dies in darkness”. Het is een reactie op de 45e president van Amerika, die de ‘main stream media’ als vijand van het volk wegzet. Hij beschuldigt hen van het leveren van ‘fake news’ en laat zelf ‘alternative facts’ aanleveren zonder feitelijke onderbouwing. Niet alleen de media maar ook rechters en experts worden door de vastgoedontwikkelaar gewantrouwd. Ervaring en kennis zijn geen vereisten om door hem te worden benoemd, maar gebrek aan loyaliteit leidt tot ontslag. In Nederland doet een zelfde soort politicus een gooi naar de macht. Wilders houdt de media vooralsnog te vriend, maar dat kan veranderen als partijstandpunten landsbeleid worden. De partijleider van de PVV houdt niet van inspraak of tegenspraak. De partij zelf wordt autocratisch geleid, verkiezingsdebatten worden afgezegd, de Tweede Kamer is een ‘nepparlement’ en debatten dienen vooral om oneliners aan de fans over te brengen. Rechters zijn nep-rechters, wantrouwen in experts steekt de kop op. In de Tweede Kamer zijn vragen gesteld over de politieke kleur van alfa- en gammawetenschappers, waarvan zo niet het doel dan toch het mogelijke effect zal zijn om hun onderzoeksresultaten te diskwalificeren.
Het verontrustende is uiteraard dat er zowel in Amerika als in Nederland zoveel kiezers zijn die hier niet onbehaaglijk maar juist enthousiast van worden. De kiezers komen uit alle lagen van de bevolking, maar de echte fans bevinden zich vermoedelijk vooral onder lager opgeleide kiezers uit de armere bevolkingslaag. Zij voelen zich klaarblijkelijk aangetrokken tot de aanklacht tegen de ‘elite’, die ervan wordt beschuldigd hen te hebben uitgeleverd aan de uitwassen van mondialisering. Met als ultiem symbool de Mexicaanse arbeidsmigrant (in de VS) of de nieuwkomer uit Noord-Afrika of het Midden-Oosten (in Nederland) die de baan van Henk of Ingrid komt inpikken en hun belastinggeld komt opmaken. De zorgen van deze bevolkingsgroep zijn in Nederland ook door andere politieke stromingen gezien, maar in heel andere partijprogrammapunten vertaald – meer geld naar de gezondheidszorg, lagere AOW-leeftijd, minder social dumping door Europees vrij verkeer. Deze verkiezingsprogramma’s – van veelal meer dan 100 pagina’s – overtuigen kennelijk veel minder dan de one-pager van de PVV.
Wie is dan toch die elite, waartegen de populisten zich verzetten? Het is niet de deftige notabele van weleer. Standsbewustzijn is in de televisiedemocratie al zo ouderwets dat zelfs verzet daartegen te veel eer zou zijn. Het is ook niet de economische elite: de banken, de multinationals, of de Davos-genodigden. Speerpunt van de populisten is niet het aan banden leggen van zelfverrijking aan de top. Het is eerder de bestuurlijke en rechtsstatelijke elite, maar ook daarvan slechts een deel. Opvallend aan de Nederlandse en overigens ook de Britse populisten is juist dat ze zelf een jarenlange carrière als volksvertegenwoordiger achter de rug hebben. Toch slagen zij erin zich als ‘anders’ te afficheren.
De elite die zij op het oog hebben, dat zompige moeras dat moet worden drooggelegd, is de diploma-elite. En dan vooral de diploma-elite die niet ook nog sporen heeft verdiend in een ander domein zoals de markt of de media. De elite, kortom, die een vooraanstaande positie verworven heeft door te excelleren op school, in de collegebanken, en achter de tekstverwerker. Rechters. Intellectuelen. Onderzoeksjournalisten die ingewikkelde stukken schrijven. Beleidsmakers met expertise. Wetenschappers. Deze elite wordt gewantrouwd, en vooral, lijkt het wel, als deze zich neutraal voordoet of, erger nog, niet alleen namens zichzelf spreekt maar in het algemeen belang. Beste lezer: het gaat over u en mij. Of, laat ik voor mijzelf spreken: voor het eerst van mijn leven voel ik mij in het beklaagdenbankje zitten. Ik beoefen het sociaal recht als wetenschapper en verdien daarmee geen fortuinen noch BN-status. Enigszins schuldbewust beaam ik dat ik graag opkom voor de belangen van lager opgeleiden met geringe sociaaleconomische status, en daarmee dus niet voor mezelf spreek maar voor een algemener belang. Op internet heet zo iemand een social justice warrior. Ik begrijp nu dat dat geen compliment is.
Ten diepste is het 21ste-eeuwse populisme een uiting van verzet tegen meritocratie. Meritocratie, maatschappelijke ordening naar rato van verdienste, neemt prestaties, en dan in het bijzonder intellectuele capaciteiten als uitgangspunt voor een hiërarchische ordening. In de 20e eeuw heeft de arbeidersklasse zich geëmancipeerd. De markteconomie werd behouden, maar de scherpe kanten ervan verzacht, zodat ook arbeiders een eerlijke kans zouden krijgen om op die markt vooruit te komen: behoorlijke huisvesting, veilige arbeidsomstandigheden, inkomensbescherming, en een universeel recht op onderwijs. Wie in het onderwijs topprestaties levert, heeft de beste kansen om te gaan behoren tot de economische, culturele, bestuurlijke en politieke elite. Deze ordening wordt in een meritocratie als vanzelfsprekend en eerlijk ervaren, zelfs als neutraal. There is no alternative. Barrières bij de toelating tot vervolgonderwijs worden alleen als problematisch onderkend als de meritocratische idealen niet worden gerealiseerd. Migrantenkinderen die slim genoeg zijn om naar het VWO te gaan maar toch een VMBO-advies krijgen, dat is nieuws en haalt de krant. De levenslange veroordeling tot gevoelens van minderwaardigheid en uitsluiting als een kind ‘maar’ VMBO aankan, is geen nieuws maar het lot, dat aanvaard moet worden.
De meritocratische moraal is de trouwe metgezel van de moraal van de marktplaats, waar degene die het slimst weet te onderhandelen, met het meeste geld naar huis gaat. Ook de moraal van de marktplaats heeft dat ogenschijnlijk neutrale en onontkoombare karakter, sinds de planeconomie geen realistisch alternatief meer biedt. De moraal van de marktplaats wordt echter gecorrigeerd door het sociaal recht. Ongelijkheidscompensatie op de werkplek, inkomensverzekering bij het wegvallen van verdienvermogen, collectieve gezondheidszorg, enfin, het is u bekend. Maar welke correctie kan worden geboden voor de verliezers van de meritocratie? Hoe kan de vernedering als gevolg van de verloren diploma-wedstrijd worden gecompenseerd?
De successen van Trump, Wilders, het Brexit-kamp, Le Pen enzovoort kunnen onder andere worden verklaard door een gevoel van miskenning bij een deel van het volk. Noem ze de diplomalozen. Noem ze deplorables. Een baan, zekerheid, het komt ze niet in de schoot vallen. Bovenal ontberen ze status, het gevoel er toe te doen. Zij zijn niet geholpen met alleen compensatie voor een gebrek aan verdienvermogen. They need no pity but pride. Hun probleem is geknakte trots, en het gevoel niet mee te tellen. Trump, Brexit, Wilders – zij bieden een alternatief voor de meritocratische moraal: de moraal van het patriotisme. Eigen volk eerst. Daarbij zij aangetekend dat deze moraal behalve dit kwetsbare volksdeel ook aantrekkingskracht heeft op andere bevolkingsgroepen – lang niet alle Trump-fans zijn laag opgeleid of arm.
Op het moment dat ik dit schrijf, is het begin maart. U, lezer, weet al hoe de PVV het ervan af heeft gebracht. Wat de verkiezingsuitslag ook is, duidelijk is dat populistische partijen voorlopig niet uit het politieke landschap verdwenen zullen zijn. Wat op het spel staat, is niet minder dan het ideaal van de Verlichting: het geloof in de rede, de democratie en daarmee samenhangend de open maatschappij die velen van ons zoveel vooruitgang heeft gebracht. Als de Verlichting uitgaat, wordt het donker. Maar niet iedereen heeft iets te winnen bij de heerschappij van de rede, en de verliezers hebben ook recht van spreken. Wie tegenwicht wil bieden tegen de populistische patriotten, moet met iets beters komen dan meer geld naar gezondheidszorg of hogere uitkeringen. Hoe wij de verliezers van de meritocratie tegemoet moeten komen, wordt de uitdaging van de 21e eeuw.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus