In enkele minuten of zelfs seconden vormen mensen zich in het dagelijks leven een oordeel over situaties én over elkaar. Dat gebeurt ook in sollicitatieprocedures. In korte tijd moeten dan beslissingen worden genomen over de vraag of iemand al dan niet geschikt is voor de functie en het bedrijf. In een poging daarbij discriminatie te voorkomen, is op verschillende plekken binnen de overheid geëxperimenteerd met anoniem solliciteren. In dat geval zijn referenties aan leeftijd, geslacht en etnische achtergrond in de brieven geanonimiseerd. Het experiment krijgt echter geen vervolg bij de Rijksoverheid (Trouw, 12 december 2016). Volgens de verantwoordelijke minister Stef Blok ‘is het nog niet zonder meer duidelijk dat anoniem solliciteren leidt tot meer verscheidenheid op de werkvloer. Hij wijst daarbij op onder meer de proef met anoniem solliciteren van de gemeente Den Haag. Deze proef leidde ertoe dat meer mensen met een migratie-achtergrond op gemeentelijke vacatures solliciteerden. De kans om voor een gesprek uitgenodigd te worden steeg echter nauwelijks. Volgens De Morgen (5 november 2016) leidde het er ‘slechts’ toe dat in Den Haag 1 procent meer personen met een migratie-achtergrond voor een sollicitatiegesprek werd uitgenodigd. Je zou kunnen zeggen ‘baat het niet dan schaadt het niet’, maar volgens Frans onderzoek – dat in hetzelfde artikel in De Morgen wordt aangehaald – gaat dat niet altijd op. Uit dat onderzoek bleek dat juist minder individuen met een migratie-achtergrond een baan kregen. Verondersteld werd dat dit kwam doordat anoniem solliciteren ook positieve discriminatie onmogelijk maakte.
Desalniettemin pleiten van de grotere politieke partijen de PvdA, GroenLinks en de ChristenUnie wel voor anoniem solliciteren (bij de overheid) en heeft D66 het over een ‘neutrale’ selectieprocedure. In bijna alle partijprogramma’s van de grotere partijen – behoudens die van het CDA en het twitterprogramma van de PVV – vormt arbeidsmarktdiscriminatie een onderwerp. En het is ook een urgent probleem. Werk is belangrijk voor de identiteit en eigenwaarde van mensen en stelt personen in staat zich te ontplooien en een waardevolle bijdrage aan de samenleving te leveren. De werkloosheid onder jongeren, ouderen en individuen met een migratie-achtergrond is echter (nog steeds) aanzienlijk hoger en het gebeurt nog steeds dat vrouwen een lagere beloning dan mannen ontvangen. Als maatregelen tegen arbeidsmarktdiscriminatie worden (onder andere) voorgesteld het inzetten en/of uitbreiden van de capaciteit van de inspectiediensten (PvdA en SP), ‘naming en shaming’ van de ergste overtreders (PvdA en SP), een verplichting voor de overheid om een aantal werkplekken aan te bieden aan personen met een arbeidsbeperking (PvdA), een quotum van 30 procent vrouwen op belangrijke maatschappelijke posities in 2021 (D66), en tijdelijke uitsluiting van bedrijven die zijn veroordeeld voor discriminatie van overheidsaanbestedingen (GroenLinks).
Ik waag echter te betwijfelen of deze maatregelen gaan helpen. Met betrekking tot het hanteren van quota heeft te gelden dat deze in de praktijk vaak niet zijn af te dwingen wegens een gebrek aan sanctiearsenaal. Bovendien willen kandidaten gekozen worden op hun kwaliteiten in plaats van hun sekse, leeftijd of achtergrond. Positieve discriminatie is – hoe goed bedoeld ook – immers nog steeds het benadrukken van onderscheid, terwijl we nu juist streven naar gelijkheid en gelijke kansen. In die zin beschouw ik het hiervoor genoemde nadeel van anoniem solliciteren – namelijk het ontbreken van de mogelijkheid om positieve discriminatie toe te passen – ook niet als nadeel.
De voorgestelde maatregelen van het ‘namen en shamen’ en uitsluiten van overtreders krijgen pas effect op het moment dat de discriminatie is bewezen. En dat blijkt nu juist vaak ingewikkeld te zijn. De meeste werkgevers zullen immers niet in hun afwijzing schrijven dat je niet bent aangenomen vanwege je sekse, leeftijd of migratie-achtergrond. Hoe toets je dan als sollicitant of er sprake was van discriminatie en hoe kun je dat eventueel bewijzen voor de rechter? Zelfs als de werknemer geen discriminatie hoeft te bewijzen doch ‘slechts’ aannemelijk te maken, blijkt dit vaak moeilijk. Het aantal (geslaagde) beroepen op discriminatie is – te oordelen aan de uitspraken op rechtspraak.nl – op één hand te tellen. Mij is op basis van de partijprogramma’s onduidelijk hoe het inzetten van de arbeidsinspectie het aantonen van discriminatie gemakkelijker zou kunnen maken. Bij mij doemen beelden op van inspecteurs die zelf á la Gunter Wallraff undercover de proef op de som nemen.
Anoniem solliciteren zal, of het nu bijdraagt ongewenst onderscheid te voorkomen of niet, nooit afdoende zijn om arbeidsmarktdiscriminatie tegen te gaan. Het is immers een verandering van werkwijze en geen verandering van denkwijze en beperkt zich tot de eerste stap van het selectieproces en loopbaan. Ook na de brievenselectie moet een beoordeling op oneigenlijke criteria worden uitgesloten. Uit sociaalpsychologisch onderzoek blijkt dat we bij onze oordeelsvorming vaak bevestiging zoeken van onze reeds bestaande visie of overtuiging, dat we aansluiting zoeken bij hetgeen vooraan in onze gedachten ligt en dat we vrijelijk associëren. Soms is dat een voordeel, dan helpen deze mechanismen ons snel situaties en mensen te duiden. Soms is het evenwel een nadeel, dan wordt een situatie of persoon ‘te snel’ en onjuist beoordeeld. Met name van hen die beroepshalve moeten oordelen, mag worden verwacht dat ze zich beijveren om die nadelen te voorkomen. Daarom wordt in de (initiële) opleiding van rechters aandacht besteed aan oordeelsvorming en de valkuilen daarvan en worden de rechters in opleiding al getraind in het vermijden van die valkuilen onder meer door hun eigen denkwijze en overtuigingen te onderkennen en bespreekbaar te maken. Pas dan kunnen zij in staat worden geacht vooroordelen ter zijde te stellen. Om de valkuilen van oordeelsvorming het hoofd te bieden, zou het aan te raden zijn dat eenieder die deelneemt aan sollicitatiecommissies ten minste in de oordeelsvorming getraind is en weet dat hij verder moet kijken en luisteren dan de eerste minuut van een sollicitatiegesprek.
Arbeidsmarktdiscriminatie is een ingewikkeld probleem, waarvoor geen gemakkelijke antwoorden zijn te vinden. Maar misschien valt er iets te leren van de selectie van rechters. De briefselectie vindt uitsluitend plaats op formele vereisten en iedereen die aan die vereisten voldoet, wordt uitgenodigd voor analytische test (geautomatiseerd) en indien met goed gevolg afgelegd, volgt een gesprek. Aldus is uitgebannen het risico van het maken van oneigenlijk onderscheid voorafgaand aan het gesprek. En het gesprek vindt plaats met personen die speciale training hebben gekregen in selectie en oordeelsvorming. Hoewel de Rechtspraak (nog) niet zo divers is samengesteld als wellicht gewenst, heeft iedereen gelijke kansen. En het goede nieuws is: er zijn de komende tijd veel plaatsen voor rechters in opleiding!

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus