Het was vermoedelijk de grootste idee-fixe van de sprookjeswereld die Wwz heet: de gedachte dat het verminderen van de mogelijkheden om achtereenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd aan te gaan, ertoe leidt dat sneller arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd ontstaan. Zeker wanneer tegelijkertijd de mogelijkheden om zo een vast contract te beëindigen, worden beperkt door de introductie van een vrij verstikkende catalogus van strikt te toetsen ontslaggronden en de werkgever die erin slaagt zo een grond aan te tonen, ook nog eens beloond wordt met de verplichting om een ontslagvergoeding te betalen. Tijdens de parlementaire behandeling van de Wwz is vanuit verschillende hoeken, ook door de Raad van State, in meer of minder sterke bewoordingen, gewaagd de praktische houdbaarheid van het – ontegenzeggelijk: idealistische – wensdenken dat aan de aanscherping van de ketenregeling ten grondslag lag, in twijfel te trekken. Baten mocht het niet.
Toen vervolgens kort voor de invoering van de nieuwe ketenregeling bleek dat grote werkgevers, zoals ING, besloten om de samenwerking met flexkrachten te beëindigen teneinde vaste contracten te ontlopen, was het huis te klein. "Schandalig" vond minister Asscher dat en hij riep de betreffende bedrijven op om te handelen in "de geest van de wet". Onbedoeld bevestigde hij daarmee het sprookjesgehalte van de Wwz. Wie als een soort van Aladdin de geesten van zijn eigen wet moet oproepen om de doelstellingen ervan te bereiken, erkent dat de wet zelf niet doet wat zij beoogt.
Enige tijd later volgde, in de vorm van het VAAN-VvA-evaluatieonderzoek ter gelegenheid van de eerste verjaardag van de Wwz, een tweede aanwijzing dat er wellicht toch iets beter geluisterd had kunnen worden naar de eerder genoemde waarschuwingen. De uitkomsten van dat onderzoek waren ook ten aanzien van de ketenregeling negatief (A.R. Houweling e.a., VAAN-VvA evaluatieonderzoek 2016, p. 61). Maar liefst 90% van de meer dan duizend geïnterviewde arbeidsrechtbeoefenaars was van mening dat het effect van de in art. 7:668a BW doorgevoerde wijzigingen was dat "werkgevers eerder afscheid nemen van tijdelijke krachten" in plaats dat zij daardoor eerder een vast contract krijgen. Overigens: bij de vertegenwoordigers van werkgeversverenigingen lag dat percentage nog iets hoger: op exact 100% om precies te zijn. In die contreien dacht dus helemaal niemand van de geïnterviewden dat de eigen achterban door de aanscherping van de ketenregeling eerder een vast contract zou aanbieden. En de werkgeversverenigingen zouden hun pappenheimers toch het best moeten kennen.
Maar het wat mij betreft opmerkelijkste bewijs dat de nieuwe regeling contraproductief is, kwam ik vlak voor de jaarwisseling tegen in NRC Handelsblad. Blijkens een klein berichtje in die krant heeft de nieuwe ketenregeling inmiddels geleid tot een "one issue-cao" in de theaterwereld, afgesloten tussen de Vereniging Vrije Theaterproducenten (VVTP) en de Kunstenbond. Het one (and only) issue dat in die cao wordt bewerkstelligd, is een versoepeling van de wettelijke ketenregeling, waardoor – zo valt op de website van de VVTP te lezen – er met ingang van 1 januari 2017 maar liefst zes contracten in vier jaar gesloten kunnen worden, terwijl "de verplichte tussentijd in sommige situaties van zes maanden naar drie maanden kan worden verkort voordat een nieuwe keten ontstaat". Die ingrijpende afwijking van het driekwartdwingende recht van art. 7:668a BW is niet uitgeruild tegen ook maar een (kwart) procent loonsverhoging, enige dag additioneel vakantieverlof, of welke andere arbeidsvoorwaardelijke "goodie" dan ook. De Kunstenbond heeft niets bedongen in ruil voor het versoepelen van de strengere Wwz-ketenregeling.
De vraag rijst hoe dit kan. Is hier wellicht sprake van een geslepen werkgeversvereniging die met een yellow union een nep cao'tje sluit om goedkoop van lastige werknemersbescherming af te geraken? Is zo een one issue-cao die slechts één onderwerpt regelt, überhaupt wel een cao in de zin van art. 1 Wet CAO? Die bepaling vereist immers dat in een cao "arbeidsvoorwaarden" (meervoud) geregeld worden. En is deze regeling, die niets meer lijkt te doen dan werknemersbescherming afpakken zonder daarvoor iets terug te geven, wellicht niet zelfs nietig wegens strijd met de openbare orde en de goede zeden zodat de creatievelingen uit de kunstenwereld die haar bedachten, eveneens het ministerieel judicium "schandalig" boven het hoofd hangt?
Dat laatste is – zeker wanneer opnieuw de geest van de wet wordt opgeroepen – natuurlijk niet uit te sluiten, maar terecht zou die kwalificatie niet zijn. Van een cao die met een nepbondje is gesloten, is hier evident geen sprake. Wie de website van de Kunstenbond bezoekt, ziet dat die bond een spin off is van de FNV en nog steeds wordt ondersteund door "een professionele werkorganisatie die bestaat uit door de wol geverfde onderhandelaars en specialisten" van FNV-signatuur. Een nepbond ziet er anders uit. Dat in een cao maar één onderwerp wordt geregeld, is ongebruikelijk, maar geaccepteerd. Al 30 jaar geleden besliste de HR dat ook een regeling die alleen een scholingsfonds in het leven roept, binnen de reikwijdte van art. 1 Wet CAO valt (ECLI:NL:HR:1987:AG5525, NJ 1987, 936), terwijl aan het begin van deze eeuw werd uitgemaakt dat ook een sociaal plan kracht van cao kan hebben (ECLI:NL:HR:2000:AA5961, NJ 2000, 473). In feite is ook zo een sociaal plan een "one issue-cao". Het regelt slechts één kwestie: de gevolgen van reorganisatie(ontslag).
En maakt, tot slot, het feit dat hier sprake is van een overeenkomst die slechts werknemersbescherming wegcontracteert, dat die overeenkomst geen cao is, of zelfs dat deze in strijd komt met de openbare orde of de goede zeden? Ook dat lijkt me niet goed verdedigbaar. Als men de door de VVTP en de Kunstenbond overeengekomen regeling al ziet als een verslechtering voor de daaraan onderworpen werknemers, dan maakt dat nog niet dat daarmee geen sprake is van een cao. Nergens staat dat een cao niet ook tot het afnemen van werknemersrechten kan leiden, of daartoe niet beperkt kan zijn. Maar belangrijker dan dat, is dat men deze cao helemaal niet hoeft te zien als een verslechtering van de werknemerspositie. Integendeel: wanneer met arbeidsrechtelijke realiteitszin naar deze cao wordt gekeken – en dat zal de Kunstenbond gedaan hebben –, dringt zich veeleer het beeld op van een compromis waarbij beide partijen winnen. Niet alleen de werkgeverskant, die arbeidskrachten langer op tijdelijke basis aan zich kan binden, maar ook de werknemerskant. Ten opzichte van de realiteit van "helemaal geen contract meer" nadat de (door de Wwz) beperkte mogelijkheden om contracten voor bepaalde tijd aan te gaan, zijn uitgeput, is het door de cao geboden alternatief van een aantal additionele tijdelijke contracten wel degelijk een verbetering voor de betrokken werknemers. Het is dus maar hoe men de cao benadert: vanuit de geest van de Wwz, of vanuit de arbeidsrechtelijke realiteit waartoe de letter van de Wwz leidt.
Voor mij toont deze one issue-cao aan hoe de wal van de praktijk het Wwz-droomschip keert. Als zelfs een aan de FNV gelieerde vakbond bereid is om in ruil voor niets de ketenregeling bij cao te versoepelen, is dat het bewijs bij uitstek van datgene waarop al voorafgaand aan de invoering van de wet werd gewezen: aanscherping van de ketenregeling leidt bij de huidige ontslagbescherming voor vaste contracten, niet tot werkzekerheid, maar veeleer tot zekerheid van verlies van werk. Beziet men de verkiezingsprogramma's die de laatste weken zijn verschenen, dan spreekt daaruit – een enkele uitzondering daargelaten – een brede consensus dat de Wwz aanpassing behoeft; ook onder de partijen die die wet aan een meerderheid hebben geholpen. Daarbij wordt regelmatig gewezen op de ketenregeling. Hoe zeer ik een integrale herziening van het Wwz-ontslagrecht ook zou toejuichen, ik verwacht niet dat het daarvan al in de komende regeerperiode komt. Veeleer zal hier en daar wat worden bijgepunt. Als er one issue is, dat op dat "bijpuntlijstje" behoort te staan – zeker wanneer de ontslagbescherming voor vaste contracten min of meer ongemoeid wordt gelaten – is het wel de ketenregeling. Laat daarbij in het belang van de werknemers de realiteit de doorslag geven, niet een idee-fixe, hoe idealistisch ook.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus