FNV heeft bekendgemaakt, gezamenlijk met een arbeider uit Bangladesh die werkzaam is geweest in Qatar, wereldvoetbalbond FIFA voor de Zwitserse rechter te dagen. Zij eisen van FIFA dat in Qatar betere arbeidsomstandigheden worden afgedwongen bij de bouw van stadions en andere gebouwen ten behoeve van het WK voetbal 2022. De dagvaarding die wordt uitgebracht omdat aan deze eis niet wordt voldaan, is in oktober van dit jaar op de site van FNV gepubliceerd.
Dat het met de arbeidsomstandigheden van de ca. 1,5 miljoen immigranten die in Qatar werken niet best is gesteld, is al langere tijd bekend. Dit houdt verband met het in Qatar en andere Golfstaten gehanteerde zogeheten kafala-systeem, dat een nogal sterke positie aan de werkgever van de immigrant geeft. Het kafala-systeem vereist van buitenlandse arbeidskrachten dat zij een lokale sponsor – de kafeel – hebben, die zorgt voor toestemming om het land binnen te komen en te verlaten en toeziet op het verblijf. Bij onenigheid over loon, huisvesting, arbeidsomstandigheden en andere werkgerelateerde zaken kan de kafeel besluiten zich als sponsor terug te trekken en vervallen arbeidsrechtelijke aanspraken. Arbeidsmigranten zijn hiermee economisch en juridisch volledig afhankelijk geworden van deze kafeel met ingrijpende gevolgen voor de arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden die worden gehanteerd.
In de door FNV voor de zaak opgestelde dagvaarding valt te lezen dat immigranten bij aankomst hun paspoort moeten inleveren bij deze kafeel, dat zij verblijven in labour camps en beschikken over een laag salaris. Dit wordt vaak laat betaald en ook worden geregeld bemiddelingskosten ingehouden. Zij werken op locaties waar het met de veiligheidssituatie slecht is gesteld. Het record van aan een WK voetbal toe te schrijven aantal dodelijke slachtoffers wordt nu al overtroffen. De werkzaamheden worden in de zomer overdag in extreme hitte verricht, zodat werknemers niet slechts sporadisch worden getroffen door zonnesteek en uitdroging. In (uitvoerige) rapporten van Amnesty International, Human Rights Watch en een internationaal gerenommeerd advocatenkantoor wordt geschetst dat het systeem ertoe leidt dat immigranten soms proberen te vluchten uit deze situatie en verdwijnen op de zwarte arbeidsmarkt: strafrechtelijke vervolging is dan mogelijk, omdat de werknemer zich daarmee onttrekt aan de verantwoordelijkheid van de kafeel. In feite valt de situatie te duiden als (moderne) slavernij, waaruit voor de betrokken werknemers geen veilige uitweg bestaat. In augustus 2016 werd de wereld opgeschrikt door het beeld van een Indiase werknemer die zich vanwege zijn uitzichtloze situatie hoog aan een bouwkraan in Doha had opgehangen, nabij één van de prestigieus te bouwen voetbalstadions.
Reeds jarenlang probeert ILO Qatar te bewegen tot het nemen van maatregelen zodat Qatar het verbod op dwangarbeid zal waarborgen. Dit heeft echter weinig tastbaar resultaat. De druk wordt binnen ILO-verband wel opgevoerd: er is door werknemersdelegaties een klacht tegen Qatar ingediend en een onderzoeksrapport verschenen, waarin aanwijzingen worden gegeven voor verbeteringen. Wanneer door Qatar geen concreet resultaat wordt bereikt, zal in maart 2017 een onderzoekscommissie van de ILO worden ingesteld, een zwaarder middel.
In de aanhangig gemaakte procedure stelt FNV dat FIFA naar Zwitsers recht onrechtmatig heeft gehandeld door te kiezen voor Qatar als gastland voor het WK 2022, zonder daarbij tegelijkertijd eisen te stellen aan de minimale mensenrechten en werknemersrechten die bij de voorbereidende werkzaamheden moeten worden gehanteerd. De rechter wordt gevraagd FIFA als aansprakelijke partij te veroordelen tot het betalen van schadevergoeding en een einde te maken aan voortdurende schending van werknemersrechten. De onrechtmatigheid bestaat eruit dat FIFA bij de aanwijzing van Qatar als gastland en daarna geen eisen heeft gesteld aan Qatar wat betreft de schending van werknemersrechten. Dit terwijl het wel gebruikelijk is dat bij de gunning door FIFA strikte eisen worden gesteld betrekking hebbend op de visumverlening en de werkvergunningen van officials, de openbare orde en veiligheid, de fiscale vrijstelling en de bescherming van commerciële belangen van FIFA. FIFA verlangt bijvoorbeeld wel dat door een gastland strafrechtelijk wordt opgetreden wanneer de commerciële belangen van FIFA worden geschonden.
Wanneer FIFA nu wetende hoe de situatie uit de hand loopt, nog steeds niets doet, is FIFA naar Zwitsers recht aansprakelijk voor de schade, zo is de – wat mij betreft in ieder geval moreel overtuigende – redenering in de dagvaarding: welke rechtvaardiging kan er zijn dat FIFA, die het voor haarzelf zo goed heeft geregeld, niets onderneemt om de situatie te verbeteren? FIFA heeft er in het verleden op gewezen dat niet zíj verantwoordelijk is te achten, maar dat de verbetering van de positie van immigranten een uitdaging vormt voor de wereldwijde bouwsector. FIFA weet dus wel van de misstanden maar miskent dat het er op aankomt dat de context waarbinnen wordt gewerkt verandert: de regelgeving van het gastland Qatar, die deze slavernij mogelijk maakt. Juist FIFA was en is in staat te achten met het stellen van voorwaarden de uitbuiting van buitenlandse arbeiders te beïnvloeden en misschien te laten beëindigen. Zij kan daarvoor verschillende middelen inzetten, zoals het opschorten van het lidmaatschap van Qatar bij FIFA of uiteindelijk door het WK af te gelasten.
Terwijl staten en ondernemingen met de acceptatie van de UN Guiding Principles on Business and Human Rights wereldwijd onder ogen zien dat zij de verantwoordelijkheid hebben er voor te zorgen dat het veroorzaken van mensenrechtenschendingen zoals vastgelegd in de ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work wordt voorkomen en daartoe hun invloed uitoefenen, wijst FIFA de verantwoordelijkheid voor de situatie in Qatar naar aanleiding van de eis van FNV met één zinsnede van de hand.
Nu volgt dan de juridische procedure. Wanneer deze slaagt, dan biedt deze de basis voor een aanzienlijk aantal potentiële claims van immigranten. FIFA zal – naar kan worden verwacht – geen actie ondernemen. Voorlopig kunnen de bouwwerkzaamheden in Qatar zo doorgaan.
Zullen we in 2022, met alles dat het aan mensenlevens en eventuele claims heeft gekost, dan gaan (weg)kijken?

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus