De Europese Unie verkeert in een existentiële crisis. En de tijd van ontkenningen lijkt voorbij, want dit is zo ongeveer het eerste dat Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker op 14 september jongstleden in zijn ‘state of the union’ zei. Er zijn vele bedreigingen van binnenuit. Na een slepende schuldencrisis en een (voorlopig) afgewende Grexit, volgde the unhappy prospect of a Brexit. Een lidstaat die de Unie verlaat – een unicum in de geschiedenis van het Europese samenwerkingsverband. (De Britten zullen bij de viering van de 60e verjaardag van de Verdragen van Rome, maart volgend jaar, nog wel lid zijn van de club, maar of het feestje daar vrolijker van wordt valt te betwijfelen.) Andere lidstaten laten de Unie (vooralsnog) niet los, maar dreigen wel het concept van de rechtsstaat los te laten. De vluchtelingencrisis maakt ten slotte pijnlijk duidelijk hoe verdeeld Europa is en laat – voor het oog van de wereld – zien hoe dat de besluitvorming in de Unie verlamt.

Volgens Juncker zijn de Europeanen het eindeloze gekrakeel op Europees niveau zat. Ook willen zij geen loze beloftes, ronkende resoluties en vage ‘summit conclusions’ meer. Zij willen concrete oplossingen en gemeenschappelijke besluiten gevolgd door een snelle en efficiënte implementatie. De komende twaalf maanden zijn beslissend “if we want to reunite our Union. If we want to overcome the tragic divisions between East and West which have opened up in recent months. If we want to show that we can be fast and decisive on the things that really matter. If we want to show to the world that Europe is still a force capable of joint action”.

Juncker stelt naar eigen zeggen een positieve agenda met concrete Europese acties voor om een beter Europa te realiseren dat (onder andere) ‘the European way of life’ beschermt. De Europese waarden maken daar een integraal onderdeel van uit en tot die waarden behoort óók het vrije verkeer van werknemers, aldus Juncker. “Being European also means a fair playing field”. Of de meeste Europeanen dat gelijke speelveld als onderdeel van hun identiteit zien, weet ik zo net nog niet. Wel zullen velen het (hoop ik) met Juncker eens zijn dat ‘wij Europeanen’ niet kunnen accepteren dat Poolse werknemers worden aangevallen en zelfs vermoord zoals onlangs in Engeland gebeurde na het Brexit-referendum. En vele Europeanen zullen vermoedelijk voelen voor het voorstel van de Europese Commissie om de Detacheringsrichtlijn zodanig aan te passen dat werknemers die hetzelfde werk doen op dezelfde werkplek, voortaan een gelijk loon moeten ontvangen. En dat is waar Juncker op doelt:

“The internal market is not a place where Eastern European workers can be exploited or subjected to lower social standards. Europe is not the Wild West, but a social market economy.”

 De cynicus zou zeggen dat de hegemonie van het vrijemarktdenken in Europa de bedoelde problemen wel eerst zelf (mede) heeft gecreëerd, maar dit is in ieder geval een concreet voorstel om eindelijk echt wat aan de problematiek te doen.
Heeft de EU op sociaalrechtelijk terrein nog meer plannen in petto? Nou en of. In recente beleidsdocumenten wordt hoog van de toren geblazen. Volgens de vijf ‘voorzitters’ van de EU moet het “de ambitie van Europa zijn om het op sociaal gebied tot een ‘triple A’-status te brengen” (zie COM(2016)127 def., par. 2.3). Die ambitie is vooral ingegeven door economische motieven. ‘Brussel’ acht het sociale en werkgelegenheidsbeleid op EU-niveau namelijk onmisbaar voor het bedwingen van de economische crisis. In lijn met deze ambitie kondigde de Europese Commissie onlangs de oprichting aan van een ‘Europese pijler voor sociale rechten’ (COM(2016)127 def. en Bijlage). Het initiatief is vooralsnog beperkt tot de eurolanden. Sociale en economische prestaties zijn twee zijden van dezelfde medaille, aldus de Commissie. De crisis heeft voor de eurozone geleerd dat een succesvol sociaal beleid ook essentieel is voor het slagen van de Economische en Monetaire Unie: ‘de EMU (kan) pas succesvol zijn wanneer de arbeidsmarkten en socialezekerheidsstelsels in alle lidstaten van de eurozone goed en rechtvaardig functioneren’.
Wie vervolgens veel nieuws verwacht, komt bedrogen uit. De daarvoor benodigde rechten zijn volgens de Commissie namelijk al aanwezig in het bestaande Europese sociale acquis. De sociale pijler zal daarop voortbouwen. De drie hoofdthema’s van de ‘Europese pijler voor sociale rechten’ klinken dan ook welbekend in de oren: gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt (onder andere ‘een leven lang leren’); billijke arbeidsvoorwaarden, waarbij een adequaat evenwicht tot stand moet worden gebracht tussen flexibiliteit voor werkgevers en zekerheid voor werknemers; adequate en houdbare sociale bescherming. Het is de bedoeling dat de sociale pijler een referentiekader wordt om de sociale prestaties van de deelnemende lidstaten en hun prestaties op het vlak van werkgelegenheid te monitoren en hervormingen op nationaal niveau te stimuleren.
De vraag is of dit tot het sociale reveille zal leiden dat volgens ‘Brussel’ zelf zo hard nodig is. Zijn dit niet de spreekwoordelijke nieuwe kleren van de keizer? Als de benodigde rechten inderdaad al aanwezig zijn, is het de uitdaging om die daadwerkelijk toe te passen. Dat krijgt de EU in ieder geval niet voor elkaar door het zoveelste beleidsinitiatief te lanceren zonder concrete acties of oplossingen. Juncker weet dit maar al te goed. Hij benadrukte het zelf in zijn ‘state of the union’:

“But we need our words to be followed by joint action. Otherwise, they will be just that: words. And with words alone, you cannot shape international affairs.”

Met woorden alleen valt evenmin een economisch en sociaal florerend Europa te bouwen met een eerlijke en pan-Europese arbeidsmarkt.
Laten we dus hopen dat het niet bij loze kretologie blijft. Er is immers genoeg te doen op arbeidsrechtelijk gebied. Zo is een lastig punt als de botsing tussen arbeidsrecht (o.a. stakingsrecht) en de verkeersvrijheden (diensten en vestiging) nog altijd niet aangepakt, terwijl duidelijk is dat dit met de toetreding van de EU tot het EVRM alleen maar problematischer zal worden.
Juncker kan weleens gelijk hebben dat het voor Europa inmiddels erop of eronder is. Geen woorden maar daden is inmiddels een kwestie van ‘do or die’.

“A vision alone will not suffice. What our citizens need much more is that someone governs. That someone responds to the challenges of our time.”

Natuurlijk is de existentiële crisis waarin de EU verkeert, deels ook een kwestie van slechte pr. De lidstaten claimen de successen en mislukkingen worden richting Europa geschoven – en Europa laat het gebeuren. De EU is hard toe aan nieuwe succesverhalen. De aanstaande afschaffing van de kosten van roaming voor het gebruik van mobiel internet in een andere EU-lidstaat is zo’n zichtbaar (zij het bescheiden) Europees succes, compleet met oneliner: When you roam, it should be like at home. De aanpassing van de Detacheringsrichtlijn kan er ook zo een worden. Voor de grote ambities op sociaalrechtelijk gebied liggen de leuzen en labels alvast klaar – ‘sociale triple-A status’, ‘Europese pijler voor sociale rechten’, ‘sociale missie’ – nu de concrete acties nog.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus