Hebben arbeidsomstandigheden en huishoudelijke zorg iets gemeen? In ieder geval dat het bij beide gaat om bevordering of behoud van gezondheid in brede zin van het woord. Ze zijn echter ook met elkaar in verband te brengen omdat de overheid op beide terreinen onlangs van een toezichthouder resp. rechter te horen heeft gekregen dat de zaken niet op orde zijn. De kritiek heeft in beide situaties betrekking op een beleid waarin de uitvoering van taken in sterke mate gedecentraliseerd is en een sterk beroep op het eigen initiatief van betrokkenen wordt gedaan.
Bij de arbeidsomstandigheden gaat het om een oordeel van het Comité van Deskundigen van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO, Appl. of Intern. Labour Standards, 2016, Genève, p. 404). Zoals bekend is het Nederlandse arbobeleid in belangrijke mate overgelaten aan sociale partners, die voor de verschillende sectoren normen moeten ontwikkelen. Zij worden geacht het best de situatie kennen waarin gewerkt wordt en daarom zijn zij aangewezen om de (nadere) normering te ontwikkelen. Deze normen worden neergelegd in zogenoemde arbocatalogi. De overheid heeft zich echter niet alleen teruggetrokken uit de regulering. Zij ziet voor zichzelf ook een veel kleinere taak in het toezicht op de naleving, getuige het feit dat flink gesnoeid is op het inspectieapparaat, zowel in mensen als in middelen. Dat geeft niet alleen meer ruimte aan private partijen, maar is ook financieel voordeliger voor de overheid.
De Nederlandse vakbonden klaagden hierover met succes bij de IAO, omdat naar hun oordeel werkgevers op deze manier minder investeerden in veiligheid en dat zelfs basisregels met regelmaat niet werden gevolgd.
Het Comité van Deskundigen IAO oordeelde dat betrokkenheid van sociale partners en ondernemingen in het reguleringsproces niets afdoet aan de toezichts- en nalevingsopdracht van de overheid. In het onderhavige geval leidt dit tot mogelijke strijd met Verdragen 129 en 155. Nederland moet daarom aan het Comité van Deskundigen een grote reeks statistische gegevens verschaffen, zoals het aantal bezoeken aan ondernemingen, zowel aangekondigde als onverwachte, met inbegrip van ondernemingen in sectoren die niet als ‘high risk’ te kwalificeren zijn.
De huishoudelijke hulp aan zorgbehoevenden in het kader van de Wmo kwam aan de orde in recente uitspraken van de Centrale Raad van Beroep (zie uitgebreider elders in dit nummer). We nemen hier één zaak uit (CRvB 18 mei 2016, ECLI:NL:CRVB:2016:1403). Hierin stond onder meer ter discussie of de betreffende gemeente voor huishoudelijke taken een collectieve norm van 78 uren als ‘maatwerkvoorziening’ mocht hanteren. Een norm die in overleg met zorgaanbieders en de cliëntenraad tot stand gekomen was. De gemeente had aangevoerd dat haar in de systematiek van de Wmo 2015 een grote mate van beleidsvrijheid toekwam bij de uitvoering van de wet. De memorie van toelichting bij de Wmo (Kamerstukken II, 2013/14, 33841, 3) benadrukt verder het uitgangspunt dat gemeenten burgers slechts ondersteuning bieden als dat nodig is. Individuele burgers zijn in de eerste plaats zelf verantwoordelijk voor hun leven en dus ook voor hun zelfredzaamheid en participatie. Iedere betrokkene moet eerst bezien in hoeverre hij- of zijzelf of zijn/haar directe omgeving een bijdrage kan leveren aan het verbeteren van de eigen situatie.
De Centrale Raad van Beroep oordeelde dat de Wmo bepaalt dat een maatwerkvoorziening een passende bijdrage moet leveren aan de zelfredzaamheid of participatie van de cliënt. De Raad sprak als zijn oordeel uit dat een basismodule van 78 uur voor huishoudelijke zorg niet berust op enig objectief onderzoek naar de tijd die nodig is voor ondersteuning bij huishoudelijke schoonmaaktaken. Maatstaven voor hetgeen een schoon en leefbaar huis of schone en draagbare kleding is, waar het in deze zaak om ging, moeten berusten op objectief, onafhankelijk onderzoek.
In weerwil van de verschillen tussen beide zaken hebben de beschreven kritiekpunten op overheidsoptreden gemeen dat ze grenzen stellen aan de mate waarin de overheid zich mag onttrekken aan haar verantwoordelijkheden. Zaken overlaten aan betrokken partijen, zoals het zelf regelen van aanvullende arbonormen binnen het wettelijke en EU-kader is een zinvol uitgangspunt, want op de werkvloer weet men vaak de risico’s goed in te schatten en kan men adequate preventievormen ontwikkelen. Het gaat echter niet vanzelf goed als je zaken aan de werkvloer overlaat. Deze oude wijsheid lijkt wel eens uit het oog verloren te worden, maar de toezichthoudende instantie bij de IAO wijst het argument af dat meer ruimte voor het maken van regelingen minder toezicht voor de overheid inhoudt. Of het aldus resterende toezicht aan de eisen voldoet, is in de gegeven casus afhankelijk van de uitkomst van de opgevraagde relevante overheidsinformatie. De overheid kan dus niet onder haar verantwoordelijkheid uit. Evenzeer is er geen principieel bezwaar tegen een onderzoek van gemeentewege naar eigen mogelijkheden van een zorgbehoeftige burger en diens directe omgeving ter aanvulling of vervanging van overheidssteun. Het gaat echter te ver om met algemene regelingen, zonder goed onderzoek, en vooral uitgaand van het beschikbare budget, de wettelijke taak in te vullen.
Met deze in het kader van recent rechterlijk en ander toezicht gestelde eisen aan de overheid kan decentralisatie wel eens juist meer werk opleveren voor de overheid dan voorheen. Terwijl eerder standaardregelingen bestonden, moet nu rekening worden gehouden met vele verschillende arbocatalogi in plaats van een uniform kader. En bij huishoudelijke hulp mag de gemeente, aansluitend bij de opzet van de Wmo, aan betrokkenen en hun omgeving de taken overlaten die ze nog zelf kunnen doen. Er moeten criteria van voldoende scherpte en objectieve kwaliteit ontwikkeld worden om vast te kunnen stellen dat het resultaat adequaat is en dat moet ook bij de uitvoering in individuele gevallen goed onderzocht worden. Het vaststellen daarvan kan dus nogal bewerkelijk zijn.
Het concept van de participatiemaatschappij komt hierdoor in een nieuw licht te staan. Zelfredzaamheid is prima, maar het houdt zeker niet in dat de overheid zich verregaand kan terugtrekken, integendeel. Het toezicht op de regels die betrokkenen maken, de naleving, de beoordeling van wat van mensen gevraagd mag worden en waarop ze van overheidswege recht hebben blijven belangrijke overheidstaken, waaraan ook bij decentralisering en individuele toepassing hoge eisen gesteld worden. We kunnen dus niet zomaar van een participatiemaatschappij spreken: het gaat om een verantwoordelijke participatiemaatschappij, waarbij een verantwoordelijke overheid onontbeerlijk is.
Toezichthoudende en rechterlijke instanties hebben een aftrap gedaan in de ontwikkeling van dit concept en dit kan een belangrijke bijdrage zijn om de zinvolle aspecten van de participatiemaatschappij te ondersteunen en de kwalijke kanten ervan af te slijpen. De bal ligt bij vele partijen om dit verder uit te werken: politici, bestuurders, rechters, zaakdeskundigen en tot slot ook ons, auteurs, die hierover schrijven in vaktijdschriften.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2019

Aflevering 3
Deliveroo: terecht bezorgd
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Agicero
mr. A. Keizer

Aflevering 1
Internationalisering: probleem én oplossing
prof. mr. B. Barentsen

2018

Aflevering 13
Experimenteren of regelen. Vervroeging van rechterlijke bemoeienis met arbeidsrechtelijke vragen
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 12
VOF-arbeid
prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus