Mijn tante Annie, inmiddels negentig jaar oud, kwam op een goede zomerse dag terug bij mijn grootouders thuis met een brede glimlach. Zij meldde – althans volgens mijn vader, een bron van soms wat aangeklede anekdotes – dat zij haar MULO-diploma had gehaald. En zij voegde daaraan toe: “Er is nog nooit iemand met zulke slechte cijfers geslaagd!”
Mijn gedachten gingen naar mijn tante uit toen ik het Jaarverslag van de Raad van State over 2015 van april dit jaar (te vinden op jaarverslag.raadvanstate.nl) doornam. Hoofdstuk 3 daarvan beschrijft “De Raad als adviseur”. Dat hoofdstuk is een jeremiade over de slechte kwaliteit van wetgeving. Een kniesoor zal opmerken dat de Raad van State er kennelijk mee zit dat zijn adviezen niet steeds worden opgevolgd. Dat argument ad hominem gaat niet op. In het Jaarverslag worden tal van voorbeelden gegeven van wat er mis is met wetgeving waarin kritiek van de Raad van State niet is gehonoreerd. Zo wordt gewezen op wetgeving die is gebaseerd op voorafgaande akkoorden, soms tussen de coalitiepartners en soms tussen de regering en het maatschappelijk veld. Op sociaal gebied zijn dat, uiteraard, de zogenoemde sociale partners. In dat soort gevallen krijgt de advisering al snel het karakter van een rituele dans. De kritiek van de Raad van State betreft met name de volgende punten.
Soms wordt bij wetgeving onvoldoende gedacht aan toekomstbestendigheid. Soms worden fundamentele uitgangspunten van rechtsstatelijk karakter onvoldoende in de wet zelf neergelegd. Soms is sprake van onnodige detaillering. Soms worden nut en noodzaak van de voorgestelde wetgeving onvoldoende toegelicht. Soms is in feite sprake van experimenten, maar is niet gewaarborgd dat daadwerkelijk aan dat karakter betekenis wordt toegekend.
De Raad van State geeft tal van voorbeelden van wetgeving waarop zijn kritiek toepasselijk is. Tot het terrein van het sociaal recht behoren daarbij de Wet uitbetaling pensioeneenheden, een koninklijk besluit over waardeoverdracht, de Fraudewet sociale zekerheid en de Verzamelwet SZW 2016. Wat die Fraudewet betreft moest ik onmiddellijk denken aan de overtuigende kritiek van Vonk in een aantal artikelen in het NJB, met als (mij) meest aansprekende voorbeeld de grootouders die tienduizenden euro’s aan ontvangen uitkeringen moeten terugbetalen omdat zij van tijd tot tijd op een kleinkind pasten.
Het Jaarverslag besteedt geen aandacht aan de Wet werk en zekerheid, ongetwijfeld omdat die van vóór de verslagperiode dateert. Wellicht zou dat toch hebben gekund naar aanleiding van de vele reparatiewetten die in 2015 nodig bleken. Ik wil mij niet tot ‘alternate’ voor Statler en Waldorf (uit de Muppet Show) ontwikkelen en zie daarom hier af van andere kritiek dan dat ik eens voor een cursus over het nieuwe ontslagrecht de vragen van uitleg die de Wwz opriep, op een rijtje heb gezet en gestopt ben toen ik er vijftig had opgeschreven.
Wat is daaraan te doen? Vroeger had het Ministerie van Justitie een grote inbreng in het wetgevingsproces als het ging om bepalingen in het Burgerlijk Wetboek, zoals die van Boek 7 Titel 10. Bij de totstandkoming van de Wwz is de inbreng van dat departement echter tot een minimum beperkt gebleven, en aan de indruk is niet te ontkomen dat zelfs op dat departement de aandacht voor de kwaliteit van wetgeving niet langer steeds het eerste uitgangspunt is. De met de voorbereiding en behandeling van wetgeving belaste staf is in deze eeuw alleen maar kleiner geworden.
Ik verklap een geheim, dat de lezer niet mag doorvertellen. Er zijn wetten, zoals de Wet arbeid en zorg, de Wet allocatie arbeidscontracten door intermediairs (Waadi) en de wetgeving inzake arbeidstijden en die inzake arbeidsomstandigheden, waarvan de lezing mij steeds weer zulke aan migraine grenzende hoofdpijn bezorgt dat ik zaken op dat gebied maar liever overlaat aan juristen die nog jong en onschuldig zijn.
Is er een remedie voor deze kwalen? Op sommige gebieden, zoals het ondernemingsrecht, het internationaal privaatrecht en het burgerlijk procesrecht, bestaan staatscommissies, waarmee wordt overlegd door ambtenaren in de ‘voorfase’, nog voordat een wetsvoorstel op enigerlei wijze publiek wordt. Dat zou een zekere kwaliteitswaarborg moeten opleveren, ware het niet dat daarvoor het adagium lijkt te gelden: “Hoe minder belangrijk het onderwerp is, hoe meer ruimte de overheid voor externe beïnvloeding toelaat.” Het zou desalniettemin een zekere verbetering zijn als er een Commissie Ontslagrecht komt, breed samengesteld uit wetenschappers, rechters, advocaten en bedrijfsjuristen, met wie over concepten voor wetsvoorstellen zou worden overlegd.
Zolang zo’n commissie er niet is – en (M)SZW wekt tot nu toe niet de indruk gaarne veel ‘pottenkijkers’ te willen toelaten – lijkt het zaak dat de belanghebbende beroepsverenigingen – ‘De Rechtspraak’, de Vereniging voor Arbeidsrecht, de VAAN etc. – zelf zo’n commissie samenstellen met als taak belangrijke wetgeving, op met name arbeidsrechtelijk gebied te volgen en daarop (snel) te reageren.
Uiteraard is dat geen panacee. Er zijn nu eenmaal omstandigheden waarin andere, met name politieke argumenten zwaarder mogen wegen dan die van rechtsstatelijke aard die zouden nopen tot wetgeving van hoge kwaliteit. Maar het zou wellicht kunnen helpen wat af te doen aan de ‘zesjescultuur’ waarmee arbeidsrechtelijke wetgeving nu lijkt te worden aangepakt.
Arbeidsrechtsbeoefenaars uit heel Nederland, verenigt u. U heeft niets te verliezen dan de roestige ketens waaraan slechte wetgeving u bindt.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus