Het was crisis in de jaren zeventig, en men had een plan. Als we nu eens ouderen stimuleren om vervroegd uit te treden, dan kunnen we meer werkloze jongeren aan de slag helpen. Ouderen blij, werkgevers blij, jongeren blij. 55-plussers mochten bij bedrijfseconomisch ontslag met voorrang worden ontslagen, hun WW-uitkering werd op grond van de cao aangevuld door de werkgever, en vanaf 57,5 jaar waren ze vrijgesteld van een sollicitatieplicht. Het beleid bleek bijzonder effectief. Van de mannelijke 60-64-jarigen werkte in 1990 slechts 22%. Hoera.
Na voortschrijdend inzicht volgde een draai van 180 graden. Vanaf de eeuwwisseling dwaalde het vergrijzingsspook door ons land. Tekorten op de arbeidsmarkt en te weinig belastingopbrengsten dreigden de zorgkosten voor ouderen onbetaalbaar te maken. Er moest juist meer en langer gewerkt worden. Sindsdien wordt vervroegde uittreding juist afgeremd. De fiscale begunstiging van vut- prepensioen en afvloeiingsregelingen werd afgeschaft. De maximale WW duur is ingekort van 60 maanden WW plus een vervolguitkering, naar maximaal 38 en in de toekomst nog maar 24 maanden. Het anciënniteitsbeginsel werd verruild voor het afspiegelingsbeginsel. Tijdens de economische crisis die inzette in 2008 werd duidelijk dat het met de tekorten op de arbeidsmarkt voorlopig wel mee zal vallen – een periode van verhoogde werkloosheid zette in. De doelstelling van langer doorwerken werd echter geïntensiveerd, bijvoorbeeld door het stapsgewijs verhogen van de AOW-leeftijd. Het bevorderen van langer doorwerken ging daarbij gepaard met empathische “ontziemaatregelen” in cao’s, om de ouderen toch maar over te halen nog een tijdje te blijven.
Ook dit beleid was succesvol. Zo steeg de arbeidsdeelname van oudere mannen naar 48% onder 60-64-jarigen. De OECD concludeerde in 2014 (Netherlands 2014, Working Better with Age) dat Nederland tot de landen behoort die de afgelopen jaren de meeste vooruitgang hebben geboekt ten aanzien van het vergroten van de arbeidsparticipatie van ouderen. Nog een keer hoera.
Maar toen bleef er nog een probleem over dat de beleidsmakers een stuk minder makkelijk kunnen tackelen. Ouderen participeren vaker op de arbeidsmarkt omdat ze geen (pre)pensioen meer krijgen. Maar helaas doet een flink deel dat niet als werknemer maar als langdurig werkloze. Er wordt niet zozeer langer gewerkt, er wordt langer gezocht naar werk.
Sinds de crisis zijn 600.000 mensen werkloos, waarvan 4 op de 10 langdurig. In die groep zijn ouderen oververtegenwoordigd. Oudere werknemers verliezen niet vaker hun baan, maar als zij werkloos raken, is de kans op langdurige werkloosheid bijna twee keer zo groot als gemiddeld. Ongeveer 3% van de beroepsbevolking is langdurig werkloos (langer dan een jaar op zoek naar werk). Onder ouderen is dit 5%. De kans dat ouderen na baanverlies een nieuwe baan vinden is bijzonder laag.
Minister Asscher van SZW heeft in december 2015 de SER gevraagd om over dit probleem te adviseren, in samenhang met de heroverweging van de loondoorbetalingsverplichting bij ziekte. Aanleiding hiervoor was een discussie over een door het CBP aanbevolen maatregel, die bij velen in het verkeerde keelgat schoot. Hoewel de WW al talloze malen is verschraald, dacht het CBP toch dat de meeste winst te boeken was door het nog eens verlagen van de uitkering van langdurig werklozen. Die ouderen zoeken niet hard genoeg, was de implicatie.
Dat was tegen het zere been. De redenen waarom oudere werklozen moeilijk een nieuwe baan kunnen vinden verschillen van persoon tot persoon, maar dat ze allemaal te hoge eisen stellen aan hun nieuwe baan of niet hard genoeg zoeken, is een belediging voor de vele oudere werklozen die na talloze sollicitatiebrieven nog niet eens zijn uitgenodigd voor een gesprek.
De ouderen zelf denken heel anders over de oorzaken van hun werkloosheid. Uit een studie van het SCP uit 2015 blijkt dat oudere werkzoekenden zich vaak gediscrimineerd voelen. Met name in de leeftijdsgroep 55-64 jaar noemt 94% leeftijdsdiscriminatie als belemmerende factor bij het vinden van een baan. Dit komt ook terug in onderzoeken naar de opvattingen van werkgevers. Zo denken veel werkgevers dat ouderen niet productief genoeg zijn en vrezen zij voor meer langdurende ziekte en een geringere flexibiliteit.
Nou hebben economen die wijzen op de extra kosten die werkgevers moeten maken voor ouderen, misschien wel een punt. Het zogeheten leeftijdsbewuste personeelsbeleid (de ontziemaatregelen) maakten oudere werknemers bijvoorbeeld duurder. Sinds enkele jaren worden dergelijke maatregelen steeds meer afgeschaft, wellicht ook omdat het College voor de Rechten van de Mens veel van die maatregelen discriminerend voor jongeren vond. Dit leidt tot een verbetering van de perceptie van de prijs/kwaliteit verhouding bij oudere werknemers, zo blijkt uit onderzoek, maar helaas niet tot het aannemen van extra ouderen. Wat staat er dan nog in de weg? Overige extra kosten zijn er op het oog niet veel bij het nieuw in dienst nemen van een oudere werknemer, en al zeker niet als het gaat om een aanstelling voor bepaalde tijd. De koudwatervrees kan bovendien al enige tijd worden weggenomen door diverse premiekortingen en andere subsidies voor het in dienst nemen van langdurige oudere werklozen. De minister weet ook niet goed meer aan welke knop hij nog kan draaien en zet in afwachting van het SER-advies, voorlopig in op een marketingcampagne om een cultuuromslag te bewerkstelligen, intensievere scholing en betere begeleiding van werklozen door sociale partners en UWV.
Ik heb een suggestie voor de SER. Er zijn mijns inziens verborgen kosten die vaak over het hoofd worden gezien. Die kosten hangen samen met de activering van werkgevers in de sociale zekerheid middels de instrumenten premiedifferentiatie en eigen risico dragen. Ook dit is een voorbeeld van succesvol arbeidsmarktbeleid, waarvoor Nederland complimenten heeft gekregen van de OECD. De prikkeling van werkgevers om meer werk te maken van re-integratie is macro-economisch gezien geslaagd, al is het maar omdat de WIA-instroom mede daardoor is gedaald. Maar vele arbeidsrechtjuristen vermoeden dat het werkgevers ook heeft aangezet tot scherpere risicoselectie. Niet via de weg van de verboden aanstellingskeuring, maar via het contract voor bepaalde tijd. Deze methode is echter niet altijd veilig als het gaat om het vermijden van kosten voor WW en WIA van oudere werknemers.
Ten eerste zal de kans dat ouderen langdurig ziek worden, in sommige sectoren daadwerkelijk groter zijn. Er zijn diverse sectoren waarin beroepsziekten jarenlang sluimeren en zich op latere leeftijd openbaren, zoals beroepen waarin met gevaarlijke stoffen gewerkt wordt of waarin een bepaald soort druk op latere leeftijd niet meer gehanteerd kan worden, zoals in het onderwijs. Het risico dat zich opgebouwd heeft over een heel arbeidzaam leven bij allerlei werkgevers, moet in het activerende financieringsstelsel voor een groot deel gedragen worden door de werkgever bij wie de ziekte zich toevallig openbaart. Dat geldt ook als de werknemer maar een kort contract voor bepaalde tijd had.
Ten tweede kan men zich afvragen of een oudere werknemer die ziek of werkloos wordt duurder is voor de werkgever dan een jongere, bij gelijke anciënniteit. Ja, wel bij langdurende ziekte of werkloosheid. De loongerelateerde uitkering in de WIA is veel langer voor oudere arbeidsongeschikten. Die kosten moeten worden opgebracht door de werkgever. Ook de eigenrisicodrager WW (ongeveer 12% van de arbeidsmarkt) betaalt een veel langere WW-uitkering aan een oudere werkloze, en kijkt dus wel drie keer uit om die langer dan 26 weken in dienst te nemen voor een contract voor bepaalde tijd.
Wat eens succesvol beleid was kan een blok aan het been worden. Het is tijd voor weer een succesvolle wending in het arbeidsmarktbeleid. Eentje waarin werkgevers kosten delen in plaats van toegedeeld krijgen, om zo discriminatie te bestrijden.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus