Met de PVV als grootste partij in de peilingenratrace en een controversieel referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne voor de boeg (op 6 april 2016), is Nederland begonnen aan zijn EU-voorzitterschap. Een verschil van dag en nacht met de situatie tijdens het laatste voorzitterschap in de tweede helft van 2004.
Destijds behoorde Geert Wilders nog tot de VVD en stonden we aan het begin van een breed omarmde ‘historische vereniging’ met het voormalige Oostblok. Goed, we hadden in allerijl het vrij verkeer van werknemers geblokkeerd voor de burgers uit de nieuwe lidstaten, maar verder leek er geen vuiltje aan de lucht. De Euro vervulde in de ‘ever closer Union’ zijn gedroomde rol als aanjager van economische groei, vooral in Zuid-Europa. De werkloosheid werd almaar lager en binnen Europese beleidskringen maakte Nederland furore met het concept ‘flexicurity’. Dit was geïnspireerd door de Wet Flexibiliteit en Zekerheid uit 1999 die toen nog als succesverhaal te boek stond. Mijlpaal van het Nederlandse voorzitterschap was het openen van toetredingsonderhandelingen met Turkije in december 2004.
We kunnen ons deze zonnige tijden begin 2016 nauwelijks meer heugen. Alle successen van weleer zijn verkeerd in hun tegendeel. Veel Unieburgers keren zich nu af van de EU, zo bleek uit de winst van anti-EU partijen bij de Europese parlementsverkiezingen in mei 2014. Dat sentiment wordt versterkt door de onmacht van 'Brussel' tegenover de aanhoudende vluchtelingenstroom die sinds zomer 2015 Fort Europa binnen drijft. De Europese Commissie beaamt inmiddels dat de Unie in kritieke staat verkeert. Volgens vice-voorzitter Timmermans verkeren we zelfs in een ‘perfect storm’. Hij roept; ‘Alle hens aan dek’, maar die woorden blijken hol. Als het op daden aankomt, vaart iedere lidstaat op zijn eigen kompas; er staan inmiddels hekken langs de landsgrenzen (Hongarije, Kroatië, Slovenië, Oostenrijk) en grenscontroles (onder meer tussen Denemarken en Zweden) worden heringevoerd. Wat kan Nederland doen om het tij te keren?
Opmerkelijk genoeg liggen er kansen op het terrein van de intra-Europese arbeidsmobiliteit. Dit ‘dossier’ zorgt al bijna de gehele periode tussen de twee Nederlandse voorzitterschappen voor sociale onrust en bleek een belangrijke aanjager van de afkalvende populariteit van de EU. De eerste wolkjes voor de zon verschenen met de negatieve uitslag van de Franse en Nederlandse referenda over de Europese grondwet in mei 2005. Er bleek – zeker in Frankrijk – een duidelijke relatie met sociaal ongenoegen over het stimuleren van loonconcurrentie tussen (werknemers van) de oude en de nieuwe lidstaten. De weerstand tegen de ‘Poolse loodgieter’ culmineerde weliswaar in succesvolle buitenparlementaire protesten tegen het eerste voorstel voor dedienstenrichtlijn, maar de vreugde bleek van korte duur.
Wat democratisch niet lukte, slaagde wel via de Viking/Laval-jurisprudentie van het EU-Hof van Justitie. De ondergrens die de Detacheringsrichtlijn beoogt te stellen aan de in acht te nemen arbeidsvoorwaarden bij transnationale detachering (namelijk minimaal de dwingendrechtelijke ‘kernarbeidsvoorwaarden’ in het gastland), wordt sinds 2008 geïnterpreteerd als bovengrens. Daardoor is een gedetacheerde werknemer vaak aanmerkelijk goedkoper dan een lokale werknemer. Vooral nadat donkere wolken zich samenpakten boven de Eurozone en bezuinigen het parool werd, zijn transnationale detacheringsconstructies in veel sectoren ontdekt als lucratief ‘verdienmodel’.
In de zomer van 2013 gaf minister Asscher een ‘code oranje’ af voor het vrije werkverkeer. Onder verwijzing naar bekende voorbeelden van onderbetaalde Oost-Europeanen in de Eemshaven en uitbuiting van Portugese en Poolse werknemers bij de aanleg van de A2, uitte hij zijn zorgen over de afnemende steun voor het Europese vrij verkeer onder de bevolking. De SER viel hem bij. De toenmalige Europese Commissie-Barroso bestempelde het signaal van Asscher echter als een storm in een glas water. Alhoewel hij riep dat er geen tijd te verliezen was, moest ‘Hansje Brinker’ dus geduld betrachten. Toen het Europese Agentschap voor Fundamentele Rechten (FRA) twee jaar later een geruchtmakend rapport publiceerde over ernstige vormen van arbeidsuitbuiting in de EU, bleek de kans daar. Bestrijding van mensenhandel met het oogmerk van arbeidsuitbuiting werd in 2015 aangewezen als prioriteit voor het Nederlandse voorzitterschap. In de visie van het kabinet kan de herziening van de Detacheringsrichtlijn bijdragen aan oplossingen voor arbeidsuitbuiting.
Ondertussen lijkt ook het EU-Hof van Justitie zijn sociale kompas hervonden te hebben. Bij de in dit tijdschrift besproken uitspraken Sähköalojen ammattiliitto ry (HvJ EU 12 februari 2015, C-396/13) en Regiopost (HvJ EU 17 november 2015, C-115/14), gaf het Hof ruim baan aan een nationale – in het voorliggende geval brede – invulling van het begrip minimumloon in de Detacheringsrichtlijn en vergrootte het de slagkracht van aanbestedende diensten om (buitenlandse) aannemers die niet van zins zijn het nationaal bepaalde minimumloon te betalen, uit te sluiten van deelname aan aanbestedingsprocedures.
Op het werkprogramma van de Europese Commissie staat nu een ‘gerichte beoordeling’ van de Detacheringsrichtlijn. Nog nooit is de Europese wetgever zo dicht bij een reparatie van de Viking/Laval-jurisprudentie geweest. ‘Gelijk loon voor gelijk werk op dezelfde locatie’ moet weer de norm worden, ook voor grensoverschrijdend gedetacheerde werknemers. De beoogde ingreep gaat zelfs verder, met een nadere specificering van de tijdelijkheid van periodes van detachering, alsmede een herziening van de detacheringsbepaling in de zogenoemde coördinatieverordening voor de sociale zekerheid.
Kan dit de mijlpaal worden van ons EU-voorzitterschap van 2016? De ogen zijn gericht op het ‘labour mobility package’ waarin de plannen een concrete uitwerking krijgen. Dit pakket was door de Europese Commissie aangekondigd voor begin december 2015, maar ten tijde van het schrijven van deze column nog altijd niet verschenen. Kennelijk strandt de invulling van de details op (bij eerdere pogingen onoverbrugbaar gebleken) belangentegenstellingen tussen ‘nieuwe’ en ‘oude’ lidstaten, tussen vakbonden en werkgeversorganisaties. Het is spannend: blijft de Europese wetgever aanmodderen in het oog van de storm, of boekt het eindelijk succes op een cruciaal dossier voor het herstel van sociale rechtvaardigheid en (dus) vertrouwen van burgers in de EU?

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus