De organisatiegraad in Nederland is laag. En al jaren afnemend. Afgezien van enkele beroepsgroepen als politie en piloten, is hooguit een vijfde van de werknemers lid van een vakbond. Nog lid moet je daar omineus aan
toevoegen. Het ledenbestand is over het algemeen sterk vergrijsd. Zelfs als er rekening wordt gehouden met de in rap tempo verhoogde AOW-leeftijd, kan het haast niet anders of de organisatiegraad gaat nog verder naar beneden de komende jaren.
Een belangrijke hoeksteen, zo niet het fundament, van de arbeidsverhoudingen in Nederland zijn collectieve afspraken over arbeidsvoorwaarden tussen werkgevers(organisaties) en vakbonden. Zelfs het in de Wwz neergelede nieuwe ontslagrecht, hebben we aan dit overleg te ‘danken’. Waar er veel kritiek was op bijvoorbeeld het meeschrijven van de ING-bank aan fiscale regels voor ingewikkelde obligatieconstructies, is het binnen de polder volstrekt bon ton om wettelijke maatregelen af te stemmen met of zelfs (mede) te laten vormgeven door de sociale partners. Die laatste term is veelzeggend. Hoewel af en toe de trom van ‘het primaat van de politiek’ wordt geroerd, zou je hen als mede- of hulpwetgever kunnen zien. Wel is op een aantal terreinen hun rol formeel teruggedrongen: de uitvoering van de werknemersverzekeringen is hun bijvoorbeeld ontnomen en de regering is niet langer verplicht om de SER over onderdelen van sociaal-economisch beleid te raadplegen.
Los daarvan zijn cao’s thans bepalend voor de arbeidsvoorwaarden voor de overgrote meerderheid van de werknemers, georganiseerd of niet. In feite strekken cao-afspraken werkgever en werknemer tot wet. Ze
zijn misschien zelfs belangrijker dan de wet. Wetten bieden – vaak in polderoverleg bepaalde – kaders, maar voor de in concreto geldende opzegtermijn, de scholingsvoorzieningen, de ontslagvergoeding en het maandsalaris zal de werknemer in de eerste plaats de cao, niet de wet dienen te raadplegen. Op zichzelf is het ook reuzehandig dat het cao-instrument bestaat. Het bespaart individuele werkgevers en werknemers een hoop gedoe, geregel en geonderhandel. De cao toepassen en klaar. Een compleet pakket, inclusief afspraken over zaken waarvan ze zich nooit bewust waren dat die ook wel eens nuttig zouden kunnen zijn.
Gegeven het belang van cao’s, is de slinkende achterban van de vakbonden zorgelijk. Het beeld doemt op dat cao-onderhandelen, naast handwerken, koersbal en bridge, als dagbesteding ingezet gaat worden op de
bejaardensoos. Weinig constructieve verwijten gaan nu al over en weer tussen de generaties. Die jongeren van tegenwoordig – pakweg iedereen onder de 45 – zouden geen idealen meer hebben. De ouderen van de vakbond zouden daartegenover alleen maar aan hun eigen belangen (behoud pensioen en ontslagvergoeding) denken. De solidariteitstroef wordt vanuit beide kampen opgeworpen: de ander moet vooral zijn steentje bijdragen. De vraag hoe lang het huidige stelsel en het cao-fundament daaronder nog houdbaar zijn, lijkt me al met al gerechtvaardigd.
In zijn advies uit 2013 ziet ook de SER de bedreigingen voor het huidige stelsel onder ogen (SER-advies Verbreding Draagvlak cao-afspraken, nr. 2013/03). Hij beveelt onder meer van harte aan dat de bonden hun
ledenbestand uitbreiden en daarmee ook verjongen. Ik vraag me echter af of dat nog tijdig tot een verandering gaat leiden. Zelfs als de bonden meer gaan twitteren of flashmobben of andere hippe acties gaan ondernemen voor de next generation. Ook het ombouwen van bonden tot ANWB-achtige service organisaties, voor rechtshulp en korting op bezoek aan musicals en musea, lijkt het tij tot nu toe niet te kunnen keren. Een terugkeer naar klassiek radicaal  actievoeren, zoals onder leiding van de huidige SP-voorzitter is gebeurd in de schoonmaakbranche, heeft in die specifieke sectoren wel tot veranderingen geleid. Het doet echter niet af aan de algemene tendens. De kaars brandt nog even wat feller, vlak voor zij uitdooft.
Ik schep er geen genoegen in om de cao-Cassandra uit te hangen. Waar anderen nog de noodklok luiden, ben ik toch bang dat zo onderhand de doodsklok onvermijdelijk wordt. Als ik om me heen kijk in het wereldje van
arbeidsrechtprofessionals, is de overgrote meerderheid geen fan, laat staan lid van een vakbond. Om over mijn studenten nog maar te zwijgen. Waar het volgens de SER misschien nog vijf voor twaalf is, is het volgens mij toch al aanzienlijk later. In haar column in dit blad (TRA 2015/44, afl. 5) is Sick dan ook terecht bezorgd over het gebrek aan creativiteit bij de sociale partners.
Collectieve afspraken zijn evenwel ongelofelijk belangrijk voor zowel werkgevers als werknemers. Zeker kleine werkgevers zijn simpelweg niet in staat om de benodigde arbeidsvoorwaarden allemaal zelf te regelen. Dat
individuele werknemers niet de macht of expertise hebben, is in essentie niet anders dan toen het arbeidsrecht in de 19e eeuw werd ‘uitgevonden’.
Als we het bestaande systeem van collectieve arbeidsvoorwaardenvorming, dat met horten en stoten heus niet zo onaardig werkt, overeind willen houden, zal er wel iets moeten gebeuren. In het SER-advies wordt daartoe een aantal aanzetten gegeven. Zoals verandering van cao’s, die meer een raamwerk voor individueel maatwerk zouden moeten worden. Op zichzelf lost dat het representativiteitsprobeem nog niet op. Het biedt
werkgevers en werknemers echter wel de mogelijkheid om collectieve afspraken die hun niet zinnen bij te stellen. Voor zover het standaard-pakket hun past, kunnen ze dat omarmen. Werkgevers en werknemers
stemmen dan met de voeten, als het ware. Een soort referendum achteraf over de cao. Cao’s moeten het dan vooral van hun inhoudelijke kwaliteit en nut voor de betrokken individuele werkgevers en werknemers hebben, niet van de ledenaantallen van de cao-partijen. Geen ‘alternatief voor vakbond’ dus, maar een alternatieve vorm van representativiteit van die bonden. Bonden en werkgeversorganisaties zullen
genoeg voeling met hun achterban – jong, oud, groot, klein – moeten hebben om een voor hen acceptabel pakket bij elkaar te onderhandelen. Anders kiest die ‘achterban’ voor afwijkend maatwerk.
Uiteraard is die andere benadering niet zonder problemen. Hoe voorkom je cherry picking? Hoe zorg je ervoor dat de noodzaak van maatwerkafspraken individuele partijen niet te veel wordt? Ik meen echter wel dat we anders moeten gaan denken. De macht en legitimatie van vakbonden, gelegen in hun blokvorming, zijn tanend. Opdat we een werkbaar en fatsoenlijk arbeidsrecht behouden, zullen cao’s en de onderhandelingen daarover op een andere manier worden vormgegeven.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus