Toen het nulnummer van dit tijdschrift verscheen, in november 2008, was de papieren versie nog letterlijk zichtbaar: in je postvakje, op de leestafel en in de bewaarband van de uitgever, zeven digitale jaren geleden slechts.
Inmiddels wordt ook dit blad telkens wanneer het verschijnt, meteen opgeslokt door Legal Intelligence en andere zoeksystemen, gaan allerlei digitale updates en apps er dwars over heen, en is de kantoorbibliotheek opgeheven. De Nieuwe Tijd, net wat u zegt, zou Wim Sonneveld gezongen hebben.
Het tastbare verdwijnt steeds meer onder het touchscreen. Vernieuwende spraakmakende bedrijven als Uber, Facebook en AirB&B hebben verhoudingsgewijs weinig assets en nauwelijks werknemers, maar ondertussen wel de hoogste beurswaarde.
Er ontstaat straks een wereld waarin je alleen nog werk lijkt te hebben wanneer je software ontwikkelt: voor drie-dimensieprinters, die alles produceren, verwerken en onderhouden; voor robots die alles distribueren; en voor zelfdenkende kennisprogramma’s, die niet alleen het verkeer regelen, maar ook tentamens afnemen en vonnissen schrijven. En in de generatie daarna heb je alleen nog werk als je software ontwikkelt voor de robots die de benodigde software ontwikkelen. Enzovoorts enzoverder.
Blijft er dan nog iets over voor het arbeidsrecht? In dat nulnummer van destijds waren we lekker bezig, met artikelen over eenzijdige wijziging van arbeidsvoorwaarden en het schriftelijkheidsvereiste van het non-concurrentiebeding.
Maar als er straks geen werknemers meer zijn, wat kan ons dat soort onderwerpen dan nog schelen? Of gaan we een nieuwe Titel 7:10A schrijven voor onze robots?
Ik mijmerde er over weg toen ik las, dat een arbeidsrechter in San Francisco onlangs een claim heeft toegewezen van een mevrouw die via Uber taxiritten kreeg toegewezen: zij was gewoon werkneemster, naar het oordeel van de rechter. Want Uber controleert zijn aangesloten chauffeurs in vergaande mate, geeft ze instructies en oordeelt ook over hun functioneren. De rechter lijkt in deze uitspraak een halt te willen toeroepen aan de steeds verder doorgezette ontvlechting van de sociale en de economische kant van moderne, digitale ondernemingen. Nu doet de rechter dat in deze zaak nog op een onderdeel waar daadwerkelijk sprake is van menselijke activiteit.
Mijn persoonlijke verwachting is dat er ook altijd menselijke activiteit zal blijven op de werkvloer – niet omdat wij slimmer zijn dan de robot of computer, maar omdat er nu eenmaal menselijke eigenschappen zijn die wel digitaal maar niet in volledige driedimensionale menselijkheid na te bootsen zijn.
Dat economische activiteit steeds meer digitaliseert is onvermijdelijk, maar de werkgelegenheid die dat oplevert, zorgt – gepaard aan verdwijnende “oude”werkgelegenheid – voor een nieuwe inrichting van de samenleving en daarbinnen van de arbeidsmarkt. Dat zal er weer toe leiden dat het arbeidsrecht tegen het licht moet worden gehouden – en dan fundamenteler dan nu bijvoorbeeld met de Wwz is gebeurd.
Zo zou een vaststellingsovereenkomst straks via een app gesloten moeten kunnen worden, waarbij werkgever en werknemer zich door een virtuele advocaat laten bijstaan, die ze advies geeft in de onderhandeling. Maar wat te doen met de bedenktermijn van twee weken, in een tijdperk – nu al – waarin iemands vertrek bij een onderneming op de sociale media is rondgegaan nog voordat die termijn goed en wel is begonnen? Dan kun je je wel alsnog bedenken, maar lijkt terugkeer op het werk geen reële optie. Misschien dat er ook wel een ‘bedenk-app’ komt die in een halfuur tijd – net als de kieswijzer – de werknemer zegt of hij bij zijn akkoord moet blijven of niet.
Een urgenter probleem is wat mij betreft de dreigende uitholling van het cao-draagvlak.
Die ligt op de loer nu we in de Wet CAO blijven vasthouden aan het ledencriterium, terwijl juist het (vakbonds)lidmaatschap de afgelopen decennia zeldzamer wordt en de leden gemiddeld ook aan de oude kant zijn. Kleine, niet-representatieve, maar ook small georganiseerde rechtspersonen die zich vakbond noemen, zijn hier bovenop gesprongen: met een handvol leden in een bedrijfstak kunnen zij ineens een cruciale rol spelen met gelijktijdig opzijzetten van grote bonden. Ik ben daar tegen.
De cao moet niet alleen draagvlak hebben, met betrokkenheid van een omvangrijke en breed samengestelde groep werknemers uit de onderneming of sector, maar er moet ook over onderhandeld zijn door personen die de juiste eisen stellen op basis van een goed te volgen tactiek. Anders verwordt de cao tot een pijnlijke schaamlap voor onechte collectiviteit.
Werkgevers én werknemers hebben behoefte aan een cao die efficiency biedt maar ook eerlijkheid, en die de juiste prioriteiten op langere termijn vastlegt – dus niet alleen loonsverhoging maar ook opleiding en werkgelegenheidsontwikkeling. Bovendien tonen de recente ambtenarenstakingen aan dat een gebrek aan draagvlak onherroepelijk de arbeidsrust voor langere tijd verstoort.
Zelf ben ik voor het idee van internetverkiezingen, waarbij per sector – of per grote onderneming –
werknemers elke twee jaar uitmaken welke twee vakbonden de cao-onderhandelingen mogen doen. Bekostiging van de vakbonden geschiedt uit een fonds waaraan bijgedragen wordt door iedere werknemer die lid is van één van de vakbonden die deelnam aan de cao-verkiezingen, of die in zijn arbeidsovereenkomst toepasselijkheid van de cao heeft aanvaard. Dat idee zal zeker voor verbetering vatbaar zijn. Of misschien zijn er zelfs (veel) betere ideeën dan dit.
Als de samenleving en de economie oude bedrijfsstructuren en werkpremissen opzijzetten, moeten wij het arbeidsrecht en zijn instituties minstens in evenredige mate vernieuwen en robo-en-digibestendig maken. Dat waarborgt het voortbestaan van wezenlijk arbeidsrecht – en daarmee ook in de toekomst van tijdschriften met nog steeds menselijke redacteuren.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus