Recentelijk deed zich in de polder een ouderwetse clash voor over het nut van ons cao-systeem. Kamerlid Anne Mulder, lid van de grootste regeringspartij VVD, stelde in een ingezonden opiniestuk in dagblad Trouw (5 februari 2015) dat cao’s niet het algemeen belang dienen, en zelfs integendeel een flexibele economie alleen maar in de weg staan. In zijn opiniestuk wees Mulder onder andere op de afnemende representativiteit van vakbonden en stelde in dat verband dat de vakbonden vooral bezig zijn die groepen van werkenden te beschermen die zij (nog wel) vertegenwoordigen. De vakbonden zouden bovendien cao’s “misbruiken” om de ontwikkeling naar een flexibele arbeidsmarkt te blokkeren.
Vooral vakbond CNV reageerde, bij monde van voorzitter Maurice Limmen, getergd. Tijdens een gezamenlijk interview op Radio 1 op 6 februari 2015 kruisten Mulder en Limmen al op felle toon de degens. In een interview in NRC (14 februari 2015) wees Limmen vervolgens “politiek Den Haag” op het belang van het polderoverleg voor “de stabiliteit van het land”, en waarschuwde hij voor “Franse toestanden” die zouden kunnen ontstaan als werkgevers onvoldoende oog houden voor het belang van afspraken “boven het absolute minimum”.
De discussie is interessant, omdat die weer eens precies blootlegt waar het knarst. Het staat buiten kijf dat de Nederlandse traditie van collectief overleg en collectieve ordening van arbeidsvoorwaarden in de afgelopen decennia heeft gezorgd voor rust op de arbeidsmarkt, en daarmee voor een aantrekkelijk ondernemers- en vestigingsklimaat. Het belang daarvan wordt breed erkend, en op “Franse toestanden” zit inderdaad niemand te wachten. Dat geldt niet alleen voor werkgevers, maar ook voor werknemers: de Nederlandse vakbonden zijn traditioneel terughoudend met het grijpen naar actiemiddelen zoals een staking. In de periode 2000-2013 werd volgens gegevens van de European Trade Union Institution in Nederland per duizend werknemers minder dan twintig dagen gestaakt. Ter vergelijking: in Frankrijk was dat in diezelfde periode meer dan honderd dagen per duizend werknemers. Limmen zegt in zijn interview in NRC niet voor niets met zoveel woorden dat het stakingsmiddel voor CNV een middel is waar men “niet op zit te wachten”. Vakbond de Unie liet zelfs recentelijk weten helemaal niet meer naar het stakingsmiddel te willen grijpen. Kortom: werkgevers en werknemers lijken over het algemeen nog steeds overtuigd van het nut en het belang van het collectief overleg, bij voorkeur uitmondend in cao’s. Ook het kabinet constateerde nog in 2012, na een aantal debatten, dat op dit moment sprake is van voldoende feitelijk draagvlak voor het cao-stelsel. Naar de motieven van Mulder voor zijn opiniestuk is het daarom gissen. Aangenomen mag in elk geval worden dat hij niet het kabinetsstandpunt verwoordde, noch de algemene opinie van werkgevend Nederland. Tegelijkertijd schiet de reactie van Limmen wel enigszins tekort. Het volstaat niet om voor het behoud van het cao-systeem alleen te wijzen op de verantwoordelijkheid van werkgevers. De vakbonden zelf zullen ook aan de bak moeten. Voor een duurzame toekomst van het cao-systeem is immers vereist dat daarvoor voldoende draagvlak blijft bestaan en dat de representativiteit van de vakbonden niet naar een kantelpunt afzakt. Naarmate immers de representativiteit van vakbonden afneemt – niet alleen getalsmatig, maar bijvoorbeeld ook in bepaalde arbeidssectoren – wordt steeds lastiger te rechtvaardigen dat het individuele arbeidsvoorwaardenpakket collectief wordt bepaald door machten die daarvoor geen formele bevoegdheid hebben verkregen. Dat constateerde ook de SER in zijn advies “Verbreding draagvlak cao-afspraken” uit augustus 2013, een advies dat aan actualiteit niets heeft ingeboet. Nadrukkelijk adviseert de SER in dat advies dat wezenlijk voor het draagvlak van cao’s is dat de vakbonden hun ledenaantallen vergroten. Voor de toekomst acht de SER het verder noodzakelijk dat zo veel mogelijk werknemers – dus niet alleen leden – worden betrokken bij het cao-overleg. Daarmee kan volgens de SER een lage organisatiegraad worden gecompenseerd. De SER riep de sociale partners in zijn advies daarom op initiatieven in dit verband uit te breiden en te intensiveren, zonder overigens daarvoor concrete voorstellen te doen. Het kabinet omarmde vervolgens het SER-advies, riep op tot “een gedurfde aanpak en creatieve ideeën” om het draagvlak van de cao in de toekomst te verzekeren, en zegde daaraan zijn ondersteuning toe.
Tot op heden zijn die gedurfde aanpak en creatieve ideeën echter uitgebleven. Dat is teleurstellend. Het is jammer dat Limmen in zijn reactie op Mulder niet verder kwam dan te dreigen met het opblazen van het polderoverleg. In plaats daarvan had hij het kabinet kunnen herinneren aan diens toezegging de sociale partners te ondersteunen bij het ontwikkelen van middelen die het draagvlak voor cao’s kunnen vergroten. Ideeën zijn er genoeg, onder andere ontwikkeld door de VvA-werkgroep cao-recht. Zo is bijvoorbeeld geopperd dat de uitkomst van een stemming of referendum over het cao-principeakkoord bij wet het effect zou moeten krijgen dat dan ook de ongebonden werknemers gebonden zijn aan deze cao-uitkomst. Het is maar een van de mogelijkheden. Het cao-systeem heeft zijn waarde in het verleden meer dan bewezen; de gezamenlijke uitdaging is nu het draagvlak ervan voor de toekomst te verzekeren.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus