Een wetgever die lukraak delen van het bedrijfsleven uitzondert van werknemersbeschermende regelingen verkwanselt het uitgangspunt van algemeenheid van het arbeidsrecht

De wetgevingsmachine in Den Haag draait op volle toeren. Er worden veel nieuwe wetten geproduceerd, soms in razend tempo. Arbeidsrechtjuristen kunnen erover meepraten. Na decennia lang steggelen over de herziening van het ontslagrecht, werd deze zomer na een parlementaire behandeling van amper een half jaar de Wet werk en zekerheid (WWZ) afgeleverd. Het kan bijzonder snel gaan als de sociale partners op één lijn zitten, zo is gebleken, maar Haagse spoed is zelden goed. In de ontslagspecial van TRA eerder dit jaar naar aanleiding van die WWZ is al gewezen op het sterke compromiskarakter van het nieuwe ontslagrecht en de vele onvolmaaktheden van een wet die door uitruilende sociale partners tot stand is gekomen. Wat mij opvalt, de recente Haagse productie overziende, is de wildgroei aan uitsluitingen van kleine bedrijven. Ik geef enkele voorbeelden. Met sociale partners is afgesproken dat werkgevers verantwoordelijk worden voor het realiseren van een 'meer inclusieve arbeidsmarkt'. De voorgestelde Quotumwet (Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten) verplicht werkgevers daarom om minimaal een bepaald percentage 'arbeidsbeperkte' werknemers in dienst te hebben, op straffe van een quotumheffing. Deze verplichting gaat echter niet gelden voor kleine werkgevers (dat zijn hier kort gezegd werkgevers met minder dan 25 werknemers), zij hoeven dus niet 'hun sociale verantwoordelijkheid te nemen'. Een tweede voorbeeld is het (initiatief)wetsvoorstel Wet Huis voor klokkenluiders. Op advies van de Raad van State (RvS) geldt de verplichting van een interne meldingsregeling niet voor kleine werkgevers (hier: minder dan 50 werknemers). Zij hoeven geen procedure vast te stellen voor het omgaan met een melding van een misstand binnen de onderneming. Ten slotte noem ik de regeling van de transitievergoeding in de WWZ. Die regeling is beduidend slechter voor werknemers in dienst van kleine werkgevers (minder dan 25 werknemers). In de eerste plaats geldt de overgangsregeling voor oudere werknemers (50-plus) – een hogere transitievergoeding vanwege hun slechte arbeidsmarktpositie – niet voor 25-min bedrijven. De 25-min bedrijven zijn kennelijk beschermingswaardiger dan de 50-plus werknemers. In de tweede plaats hoeven 25-min werkgevers niet de standaard transitievergoeding te betalen bij bedrijfseconomische ontslagen wegens de slechte financiële situatie van het bedrijf. In dat geval worden namelijk alleen de dienstjaren vanaf 1 mei 2013 meegerekend, alle eerdere dienstjaren vallen zonder pardon weg. Beide regelingen gelden tot 2020, maar de laatste langer 'als uit de evaluatie blijkt dat de noodzaak hiertoe bestaat'. Het tijdelijke karakter van beide regelingen neemt niet weg dat voor het eerst het wettelijke ontslagrecht voor grote en kleine werkgevers verschillend is – een trendbreuk. De mate van ontslagbescherming van een werknemer is direct afhankelijk geworden van de omvang van het bedrijf van zijn werkgever. Met name de rechtspositie van 50-plussers in dienst van een klein bedrijf (bijvoorbeeld 24 werknemers) in zwaar weer springt eruit: waar hun collega's in grotere bedrijven (vanaf 25 werknemers) recht hebben op een extra hoge transitievergoeding, hebben zij bij een bedrijfseconomisch ontslag niet eens recht op de standaard transitievergoeding.

Dergelijke uitzonderingen leiden niet alleen tot een uitgeklede rechtspositie van werknemers in dienst van kleine werkgevers (niet altijd overigens, zie bijvoorbeeld de quotumheffing), maar kunnen ook tot een ongelijk speelveld tussen ondernemingen leiden. Wie zou verwachten dat zulke uitzonderingen grondig worden gemotiveerd, komt bedrogen uit. Die motivering is er niet of nauwelijks en de hoogte van de getalscriteria, waarmee klein van groot wordt onderscheiden, is bovendien zeer inconsequent. Het criterium van 25 werknemers is nu populair. Dit getalscriterium wordt noch in de WWZ, noch in de Quotumwet gemotiveerd. In het klokkenluidersvoorstel kiezen de indieners, op voorspraak van de RvS, voor 50 werknemers. De RvS stelde voor een getalscriterium te hanteren – zonder daarvoor een reden te geven – en daarbij aansluiting te zoeken bij de WOR. De idee zal wel zijn geweest dat het optuigen van een interne meldingsprocedure te belastend is voor een kleine werkgever. Het ligt dan echter niet direct voor de hand aansluiting te zoeken bij het getalscriterium voor instelling van een ondernemingsraad. Bedrijven die tussen de 10 en 50 werknemers in dienst hebben moeten wel degelijk een vorm van medezeggenschap in hun bedrijf organiseren krachtens de WOR. Aansluiting bij de ondergrens van (minder dan) 10 werknemers was dan logischer geweest. Echter, als we vergelijken met de Wet aanpassing arbeidsduur, dan valt op dat volgens die wet juist de 10-min bedrijven zelf een regeling moeten treffen – en daar dus toe in staat worden geacht.

Kortom: we zien geen beargumenteerde, laat staan een doordachte en consequente beleidslijn, maar een wetgever die al polderend lukraak delen van het bedrijfsleven uitzondert van werknemersbeschermende regelingen. Het lijkt wel alsof men zich niet realiseert dat dergelijke uitzonderingen zeer veel werknemers raken: circa 95% van de Nederlandse ondernemingen heeft minder dan 50 werknemers in dienst en alleen al de 25-min bedrijven zijn goed voor een kwart van de Nederlandse werkgelegenheid. In 1907 durfde de wetgever, ondanks betogen van parlementariërs dat daarmee het kleinbedrijf ten dode was opgeschreven, te kiezen voor een algemene regeling van de arbeidsovereenkomst, zonder onderscheid 'tusschen groot- en kleinindustrie' of tussen verschillende groepen werknemers. Ruim een eeuw later wordt dit uitgangspunt, nu het economisch tegenzit, meer en meer verlaten ten faveure van het kleinbedrijf (wat dat dan ook is, 10, 25, 50 ...). De wetgever schuift het beginsel van een gelijke wettelijke (ontslag)bescherming voor alle werknemers haastig terzijde. Vrijwel onopgemerkt.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus