De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zit met een probleem: de Nederlandse/Europese arbeidsmarkt ervaart in toenemende mate de schaduwkanten van het vrije verkeer van werknemers in de EU. In augustus 2013 gaf Lodewijk Asscher met zijn Britse collega David Goodhart in de Volkskrant én The Independent een publiek noodsignaal af in de vorm van een 'Code Orange' tegen diverse misstanden. Oneerlijke concurrentie en oneigenlijke verdringing bij niet-tijdelijke tewerkstelling van arbeidsmigranten ondermijnen sociale bescherming van werknemers in de EU-lidstaten. Recentelijk (9 mei 2014) moest Asscher in een opiniebijdrage aan de Volkskrant en The Financial Times constateren dat er voor de nieuwe Europese Commissie nog heel wat werk aan de winkel is voordat het sein op groen kan. Hij formuleerde bij die gelegenheid drie concrete voorstellen voor een volgende Europese beleidsagenda. Totale arbeidsvoorwaardencoördinatie bij detachering; beëindiging van de 'goedkope truc van postbusondernemingen' (arbeidsvoorwaardelijk equivalent van de fiscaal geïnspireerde vlucht naar een land met het gunstigste belastingklimaat); en uitbreiding van de uit de bouwsector bekende ketenaansprakelijkheid. Voor Nederland zelf werd in dat verband een 'Wet aanpak schijnconstructies' aangekondigd. Ook kon Asscher verwijzen naar afspraken met Bulgarije, Polen en Roemenië over misbruikbestrijding als opstapje naar bredere samenwerking in EU-verband. Een onderbelicht en door de minister wellicht veel te optimistisch geschetst aspect van die noodzaak tot samenwerking is de institutionele handhaving. Die schiet door diverse oorzaken naar mijn oordeel een tikkeltje opvallender tekort dan het reguleringssysteem zelf. Enige Europese handhavingsrichtlijnen ten spijt. Door de combinatie van deregulering, privatisering en bezuiniging zijn toezicht en handhaving ten dele aan de overheid onttrokken of op zijn minst verzwakt en onder druk komen te staan. Daardoor functioneren bijvoorbeeld belastingdienst, arbeidsinspectie (Inspectie SZW), Voedsel- en Warenautoriteit en UWV niet zoals zou kunnen/moeten en vallen er gaten in controle en handhaving. In eerdere columns in dit blad stipte ik (aspecten) van dit groeiende probleem met zijn diverse consequenties aan. Zelfs cao-partijen slagen er vaak niet in de handhaving van fraaie eigen afspraken die verder gaan dan de wettelijke regel, met steun van een rechter of op eigen kracht, af te dwingen. Simpelweg omdat hun invloed niet ver genoeg strekt. Soms – en dat is wel heel pijnlijk – omdat de Rechtspraak door gebrek aan middelen een voorgelegde klus niet (snel genoeg) aankan. Tragisch zijn in dit verband de cijfers uit het jaarverslag van Asschers 'eigen' Inspectie SZW dat in dezelfde maand mei 2014 uitkwam als het opiniestuk van de minister: tegenover het complexer wordende onderzoekveld staan in vergelijking met 2011 aanmerkelijk minder inspecteurs (nu ruim 1100 fte, maar een verdere daling is voorzien) en controles (in twee jaar nagenoeg gehalveerd tot in totaal 4930....). Dat betekent vooral voor sectoren als bouw, detailhandel en horeca waar sommige werkgevers het traditioneel minder nauw nemen met fiscale en arbeidsvoorwaardelijke regels (en de arbeidsomstandigheden niet te vergeten), een wat al te ruimhartig vertrouwen in zelfregulerend vermogen. Volgens werkgeversorganisatie Bouwend Nederland (ook aangehaald in de Volkskrant van 9 mei 2014) is vooral de bouwsector met diverse vormen van onderaanneming de laatste vijf jaren een vechtmarkt geworden. Dat legt verantwoordelijkheden bij opdrachtgevers en hoofdaannemers, geeft vakbonden beïnvloedingsmogelijkheden, maar laat ook de overheid met te harer beschikking staande controlemechanismen niet buiten schot. Als de praktijk dan is – zoals een onderzoeker van de UvA schetst – dat de Inspectie SZW gemiddeld eens in de twintig jaar een bedrijf met een bezoek vereert, schieten controle en handhaving ernstig tekort. Bij gedetacheerde arbeidsmigranten uitgehaalde trucs als afwijkende urenoverzichten, dubbele loonspecificaties (voor intern respectievelijk extern gebruik) of onderbetaling als gevolg van veel te hoge kosteninhoudingen bederven de markt en gecoördineerde actie blijft uit. De aanleg van nieuwe onderdelen van de snelwegen A2 (Maastricht) en A4 (Delft) levert hier afschrikwekkende voorbeelden van, maar die komen in ieder geval nog in de openbaarheid. Net als de bouw van de RWE-centrale in het Eemshavengebied, die uitgemond is in gerechtelijke correctie van een Poolse onderaannemer wegens omvangrijke cao-ontduiking. Veel meer – zo moet gevreesd worden – speelt zich onder het oppervlak van de publieke aandacht af. De attentiewaarde van de oproep van Asscher is dus hoog, zijn appel komt allerminst te vroeg, maar is hoogstwaarschijnlijk niet genoeg. De nadere regulering waarom hij vraagt, zou om te beginnen aangevuld moeten worden met een poging van de EU – althans Eurolanden – om binnen een budgettaire Unie tot gemeenschappelijke uitgangspunten voor belastingheffing te komen. De om andere redenen inmiddels befaamde Franse econoom Thomas Piketty merkt in een manifest voor een sociaal Europa de gangbare fiscale concurrentie tussen landen zelfs aan als hoofdoorzaak van werkloosheid (onevenredige lastendruk op arbeid en consumptie en ten opzichte van kleine ondernemingen, terwijl multinationals het land met de laagste belastingheffing voor het uitkiezen hebben). Ook sociale wapens tegen misbruik van 'goedkope arbeid' zouden de betrokken lidstaten volgens Piketty beter op elkaar af moeten stemmen. Een gelijk speelveld op de arbeidsmarkt van de EU – om te beginnen in de Eurolanden – is echter niet alleen een kwestie van (aan te scherpen) regels. Het is vooral zaak op alle niveaus een gecoördineerd handhavingsbeleid te bewerkstelligen. In die beleidscoördinatie spelen nationaal én Europees zowel parlementen ten opzichte van overheden (met haar instituties) als werkgevers- en werknemersorganisaties (met de eigen instituties) hun rol, waar nodig aangevuld met rechterlijke instanties die de handhaving van tanden voorzien. Een recent voorbeeld dat navolging verdient, is het FNV Bureau Handhaving en Naleving, maar nog beter zou het zijn als alle afzonderlijke bespelers van de Europese arbeidsmarkt het handelen op elkaar gaan afstemmen. Economie is – ook in de EU – vertrouwen opbouwen en daarin kan een hechtere sociale samenhang het cement worden.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus