Dit jaar geeft het parlement zijn oordeel over een aantal pijlers van de veelbesproken participatiesamenleving, waaronder de voorstellen voor de Wet werk en zekerheid (Wwz) en de Participatiewet. Zoals vaker in de polder, ging aan die wetsvoorstellen het nodige advieswerk vooraf. Invloedrijk waren de van (vlak) voor de economische crisis daterende rapporten van de WRR ('Investeren in werkzekerheid', 2007) en de Commissie-Bakker ('Naar een toekomst die werkt', 2008). Het is echter de vraag of de – sterk op de analyse van toen steunende – wetsvoorstellen een optimale oplossing bieden voor de arbeidsmarktproblemen van nu.

Vooral als het gaat om de voorgestane maatregelen ter activering van uitkeringsgerechtigden heb ik mijn twijfels. Het probleem waarvoor activering destijds als oplossing werd gepresenteerd, bestaat namelijk niet meer. Volgens de Commissie-Bakker gaf 'de groeiende vraag naar arbeid ons de kans en de noodzaak om het talent van ieder mens te ontwikkelen.' Deze nieuwe situatie op de arbeidsmarkt zou nopen tot een andere houding ten aanzien van arbeid. Een ander arbeidsethos kortom. Want: 'Nederland heeft snel iedereen nodig en iedereen moet voortdurend inzetbaar zijn.' De Memorie van Toelichting bij het voorstel voor de Participatiewet spreekt - terecht - heel andere taal. Erkend wordt dat de werkloosheid sinds de economische crisis sterk is opgelopen en naar verwachting nog verder zal stijgen. Erkend wordt ook dat, 'doordat de oorzaak van de huidige recessie grotendeels buiten de invloedssfeer van de arbeidsmarkt ligt', een eenvoudige oplossing om de hoge werkloosheid te bestrijden niet voorhanden is.
Wonderlijk haaks op deze realistische analyse staan de voorgestelde activeringsmaatregelen in de Wwz en de Participatiewet. In overeenstemming met de pre-crisis insteek, moeten nog altijd meer mensen zo snel mogelijk de arbeidsmarkt op, waarbij vooral gedragsverandering van de individuele werkloze als sleutel tot succes wordt gepresenteerd. De doelgroep van de Participatiewet moet actiever worden, want: 'In deze economisch zware tijden vragen we van iedereen die daartoe in staat is een bijdrage. Daarom worden de bestaande ontheffingen van de arbeids- en re-integratieverplichtingen herzien en de verplichting tot tegenprestatie gaat voor iedereen gelden.' Wellicht is hier de gedachte: baat het niet, dan schaadt het niet? Natuurlijk, een actieve, energieke werkloze zal over het algemeen een betere indruk maken op potentiële werkgevers dan een futloze, lethargische sollicitant. Maar het is wel degelijk schadelijk als de nadruk op arbeidsethos het hardnekkige vooroordeel bevestigt dat werkloosheid vooral een individuele keuze is. Het herhaaldelijk in de media terugkerende falen van gemeenten om een waardige invulling te geven aan de verplichting tot tegenprestatie mag dienen als contra-indicatie. Activering leidt kennelijk vooral tot verdringing van betaald werk of tot communistisch aandoend 'schijnwerk'.
Volgens de Raad van State hangt de kans op het vinden en/of creëren van 'echt' werk voor de doelgroep van de Participatiewet, mede af van de mate waarin de Wwz de werking van de arbeidsmarkt zal verbeteren en de mate waarin de vraag naar arbeid (hierdoor) zal toenemen. Ik denk dat de Wwz vooral(snog) het aanbod van en de vraag naar andere groepen op de arbeidsmarkt zal bevorderen. Zo wordt, bij ongewijzigde invoering van deze wet, het werken met bijverdienende scholieren in verhouding tot andere groepen werknemers nog aantrekkelijker dan het nu al is. Dat komt door de uitzonderingen die in de Wwz op de ketenregeling en de transitievergoeding worden gemaakt voor '18-minners' die niet meer dan twaalf uur per week werken. Volgens het sociaal akkoord zal de regering bovendien streven naar administratieve lastenverlichting voor 'kleine banen'.
Verder zullen hoog opgeleide werkzoekenden vaker (moeten) gaan solliciteren naar lager betaalde functies. De Wwz voorziet namelijk in een 'activerender' WW, waarbij aanvaarding van werk tegen een lager loon lonend wordt doordat inkomensverrekening met de uitkering in de plaats komt van urenverrekening. Voor wie dat niet verleidelijk genoeg vindt, wordt tevens het begrip passende arbeid aangescherpt. In de toekomst zal na zes maanden werkloosheid alle arbeid als passend gelden. Dat dit mogelijk tot kapitaalvernietiging leidt, zoals de Raad voor de rechtspraak durfde te opperen, weerspreekt de regering met de stelling dat niets de werknemer die een baan accepteert onder zijn niveau, ervan weerhoudt om te blijven zoeken naar werk op een hoger opleidingsniveau. Bovendien: 'Het kan in die situatie zelfs voordelen hebben dat vanuit een baan wordt gesolliciteerd en niet vanuit een situatie van werkloosheid.' Zelfs als dat waar is, blijft de vraag waarom het belang van (niet zo passend) werk voor een hoger opgeleide werkloze voorrang krijgt boven het belang bij passende arbeid voor werklozen voor wie die banen 'van waaruit je zo gemakkelijk solliciteert', wél op niveau zijn en dus kunnen leiden tot duurzame inzetbaarheid.
Het is nergens goed voor om verdringing van lager opgeleiden, waaronder (een groot deel van) de doelgroep van de Participatiewet, extra te stimuleren. Alhoewel werkgevers gelukkig niet altijd de voorkeur geven aan overgekwalificeerde medewerkers, wordt ook nu al te veel laaggeschoolde arbeid verricht door 'doctorandus bordenwasser' en door degenen die nog doorleren: scholieren en studenten. Vooral in de detailhandel, supermarkten, gezondheidszorg en horeca worden zij massaal ingezet. Geen banenplan of afspraak om jongeren met een beperking aan te nemen zal werkgevers ervan weerhouden om, waar mogelijk, de voorkeur te geven aan deze jonge, slimme, flexibele en wegens het minimumjeugdloon goedkope doelgroep.
Als we het (grond)recht op arbeid voor alle werkzoekenden serieus nemen, is een heroverweging van het activeringsbeleid voor hoger opgeleide werklozen en van de te ruime facilitering van studenten- en scholierenarbeid onontkoombaar. Misschien kan onze volksvertegenwoordiging eens beginnen met het blokkeren van de aanscherping van de richtlijn passende arbeid, het verwerpen van de beoogde artikelonderdelen 7:668 lid 10 BW en 7:673 lid 7 sub a BW en het ter discussie stellen van de jeugdschijven van het wettelijke minimumloon. Niet voor alle leden van de participatiemaatschappij is een (laag)betaalde (bij)baan immers het hoogste goed.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus