Begin dit jaar bracht ik met een aantal kantoorgenoten een bezoek aan Sint Petersburg. Wij bezochten daar, naast de gebruikelijke bezienswaardigheden, een advocatenkantoor. Contact vooraf was moeizaam gebleken en we hadden het bezoek daarom nauwelijks kunnen voorbereiden. We waren dan ook min of meer blanco toen we op een koude winterochtend aanbelden bij een grijs pand, pal naast de imposante, volkomen bevroren rivier de Neva. We werden door diverse gepantserde deuren en onder toezicht van verschillende camera's binnengeleid in een grijze receptieruimte. Allerhartelijkst werden we ontvangen door de naamgever van het kantoor. De enige Engelssprekende kantoorgenoot fungeerde als tolk.

Anderhalf uur later verlieten we zeer onder de indruk het zwaar beveiligde pand. Door het gesprek waren we nog eens hardhandig met onze neus op het grote belang van een goed functionerend rechtssysteem gedrukt. Zo hadden de advocaten ons uitgelegd waarom het pand zo goed beveiligd werd. Die beveiliging was niet gericht op bescherming tegen de Russische onderwereld, zoals wij in onze naïviteit dachten, maar tegen de Russische staat. Men vertelde dat het met regelmaat voorkwam dat een onaangekondigde inval van de politie plaatshad, die, zo zei een van de advocaten cynisch, altijd wel een formele grond kon verzinnen voor een dergelijk bezoek. De politie nam dan naar believen dossiers in beslag, die soms na veel moeite, maar vaker helemaal niet retour kwamen. Principes als het vertrouwelijke karakter van alle contacten tussen een advocaat en zijn cliënt, en het daarmee samenhangende verschoningsrecht, zijn er wel – althans zo begrepen wij – maar blijken in de praktijk bitter weinig waard.

Toen wij over het arbeidsrecht te spreken kwamen, bleek de gedachte dat je daar een kantoor op kunt bouwen onze gastheren volkomen vreemd. Zij stonden, in de zijlijn van de algemene ondernemingsrechtpraktijk, hun cliënten af en toe wel in arbeidsgeschillen bij, maar die praktijk was financieel gezien volstrekt oninteressant. Werknemersbescherming is er wel, maar heel beperkt. Naar wij begrepen bestaat voor een werknemer na een ontslag gedurende maximaal drie maanden aanspraak op een overheidsuitkering van maximaal zo'n € 250 per maand. De hoogte wordt bepaald aan de hand van het "witte" salaris, terwijl het merendeel zwart wordt uitbetaald. De meeste werknemers kiezen er voor een ontslag niet aan te vechten, maar gewoon maar zo snel mogelijk een andere baan te zoeken. Het verlaten van het communistische systeem heeft voor de sterkere broeders grote welvaart gebracht, maar de zwakkeren – onder wie veel ouderen – hebben het door de gebrekkige rechtsbescherming over het algemeen bijzonder zwaar. Zij kunnen zich adequate rechtsbijstandverlening al helemaal niet veroorloven. Op straat in Sint Petersburg zagen wij, achter de coulissen van de kerken en paleizen, de gevolgen daarvan.     

Ongetwijfeld hebben wij door de gebrekkige Engelse vertaling van wat ons bij dit bezoek werd verteld lang niet alles juist, of volledig, begrepen. En ik pretendeer ook niet een diepgaand onderzoek te hebben verricht naar de ins en outs van het Russische rechtsstelsel. Maar wel waren we door dit bezoek nog eens diep doordrongen van het belang van een goed functionerend rechtssysteem. Een systeem dat advocaten in staat stelt stelt hun beroep uit te oefenen zonder inmenging van de overheid en dat bovendien waarborgt dat advocaten daadwerkelijk bereikbaar zijn voor de rechtssubjecten, ook voor hen die over beperkte financiële middelen beschikken. Een degelijk rechtssysteem dat er voor zorgt dat rechtssubjecten tegenover elkaar worden beschermd door rechtvaardige regels die, indien nodig, kunnen worden afgedwongen door de gang naar een onafhankelijke rechter.

Wanneer met deze blik de plannen voor de herinrichting van het ontslagrecht uit het regeerakkoord "Bruggen Slaan" wordt bezien, valt op hoe weinig aandacht daarin lijkt te zijn besteed aan fundamentele uitgangspunten die daarin leidend zouden moeten zijn. Ik noem drie voorbeelden. Volgens de plannen moet de rechter "nauwkeurig omschreven" criteria toepassen bij de beoordeling van een ontslag, die dezelfde zijn als de toetsingscriteria die het UWV nu al toepast. Kennelijk is het niet de bedoeling dat een rechter op andere dan deze criteria tot het oordeel komt dat een ontslag niet deugt. Waarom niet? Kan het niet zo zijn dat een werknemer op grond van de spelregels van het Ontslagbesluit kan worden ontslagen, maar dat ontslag, gelet op de specifieke omstandigheden van het geval, toch in strijd komt met wat rechtvaardig is? En wat is de principiële onderbouwing van de gedachte dat een ontslagvergoeding niet hoger zou kunnen of mogen zijn dan € 75 000? Is het zonder meer rechtvaardig dat een werkgever, die al zijn verplichtingen jegens een werknemer geschonden heeft, in alle gevallen met dat maximale bedrag wegkomt? En tot slot: hoe fundamenteel is nagedacht over het plan dat iedere mogelijkheid tot hoger beroep wordt uitgesloten, zoals in de plannen lijkt te zijn besloten?

Mijn bezoek aan mijn Russische collega's heeft mij weer doen beseffen, dat zonder een gedegen, rechtvaardig systeem de mens de mens tot wolf kan worden. Leidend uitgangspunt bij het ontwerpen van ons rechtssysteem moet daarom altijd zijn dat wij elkaar daartegen beschermen.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus