...maar af en toe omkijken kan ook geen kwaad.

De regeringsplannen tot herziening van het ontslagrecht zijn, zoals bekend, ambitieus. De hoofdregel luidt: alle ballen op het UWV. De ontbindingsroute moet weer worden wat de wetgever er in 1907 mee voor ogen had. Een noodluik voor gevallen waarin opzeggen niet tot de mogelijkheden behoort, bijvoorbeeld omdat sprake is van een opzegverbod. De ontslagtaak van het UWV wordt daarmee ingrijpend verzwaard, in ieder geval in kwantitatief opzicht. Daar bovenop willen de opstellers van het regeerakkoord ook nog eens dat het UWV al die 'ontslagadviesaanvragen' binnen vier weken afhandelt. Kortom: het UWV moet méér in minder tijd doen. Maar daar, zo lijkt het, hebben de opstellers iets op bedacht. 'Criteria voor rechtmatig ontslag worden nauwkeurig omschreven', zo belooft het akkoord. Het lijkt de bedoeling dat het UWV een wettelijke 'mal' aangereikt krijgt met een sluitend overzicht van alle gevallen waarin ontslagen mag worden; die mal moet ook de rechter vervolgens toepassen. Diens toetsingscriteria worden immers 'identiek aan de criteria die het UWV toepast'. Het lijkt al met al de bedoeling dat de ontslagbescherming een set van 'hard and fast rules' moet worden en daarmee rest voor UWV en rechter weinig meer dan een invuloefening. Als je maar duidelijk in de wet zet wanneer ontslagen mag worden, dan is het UWV binnen vier weken wel klaar, zo lijkt te gedachte. Eenvoud leidt tot snelheid.
Maar kan dat wel, vooraf uitputtend in de wet vastleggen wanneer ontslagen mag worden? En is het wenselijk? Dat debat is al eens eerder gevoerd, om precies te zijn bij de totstandkoming van de Wet op de Arbeidsovereenkomst van 1907. En hetgeen daarover destijds is gezegd, is gelet op de hoge verwachtingen die blijkbaar nu bestaan ter zake van de mogelijkheden om nauwkeurige wettelijke criteria inzake 'rechtmatig ontslag' te formuleren, opeens weer actueel. Het parlementaire debat uit het begin van de vorige eeuw waarop ik doel, zag op de wettelijke verankering van de dringende reden, meer in het bijzonder op de in art. 1639p lid 2 BW – het huidige art. 7:678 lid 2 BW - neergelegde catalogus met voorbeelden van gedragingen die een dringende reden zouden 'kunnen' opleveren. Met die catalogus had Drucker, de geestelijk vader van de wet, slechts getracht om de 'graad' aan te geven waaraan bij een dringende reden ongeveer gedacht moest worden. Dat was sommige Tweede Kamerleden, onder wie de Haagse advocaat Van Doorn, veel te vrijblijvend. Hij diende een amendement in tot schrapping van het woord 'kunnen' en wilde daarmee absolute zekerheid vooraf creëren: als zich één van de gedragingen als omschreven in art. 1639p lid 2 BW zou voordoen, dan zou de dringende reden automatisch gegeven moeten zijn. Hoe, zo riep hij Drucker wanhopig toe, moest hij anders zijn cliënten adviseren?
Drucker ontraadde het amendement omdat het zijns inziens 'hoogst ongewenste uitkomsten' zou hebben. Hij was van mening dat het 'niemand zal gelukken die gevallen zo scherp te omschrijven' dat men daarvan vooraf kan zeggen dat zij altijd vallen onder het begrip dringende reden (A.E. Bles (deel IV), Wet op de arbeidsovereenkomst, Den Haag: Belinfante 1909, p. 131 en 137). Zelfs bij 'uiterste pogingen om te streven naar nauwkeurigheid' achtte hij het ondenkbaar dat men dringende redenen in de wet zo zou kunnen redigeren dat zij in alle gevallen voor de rechter als een bindende regel zouden kunnen fungeren, hetgeen eens te meer zou gelden nu de wet 'zeer verschillende maatschappelijke verhoudingen' dient te regelen (A.E. Bles, a.w., p. 140). Bovendien zou zo een dwingende opsomming van ontslaggronden de praktijk ook in die zin niet verder helpen - en slechts schijnzekerheid scheppen - doordat de discussie zich dan alleen maar zou verplaatsen naar de vraag of een bepaald geval nu nog net wel of net niet meer onder de wettelijke omschrijving valt (A.E. Bles, a.w., p. 141). De Kamer was overtuigd, het amendement werd verworpen.
Zo'n 50 jaar later, bij de herziening van het ontslagrecht die ook leidde tot de invoering van de regeling inzake het kennelijk onredelijk ontslag werd opnieuw onder ogen gezien dat de wetgever vooral geen harde limitatieve catalogus van kennelijk onredelijke ontslagen/ontslaggronden in de wet moest verankeren. Het stellen van een harde definitie van 'kennelijk onredelijk' in de wet achtte de regering blijkens de Memorie van Toelichting (Bijlage Handelingen II, 1947-1948, 881, nr. 3, p. 2) zelfs 'zeer gevaarlijk'.  'Aan de rechtsprekende instanties', zo die Memorie van Toelichting, 'zal hier een grote mate van vrijheid van beoordeling moeten worden overgelaten.' Om die reden bevat ook art. 7:681 BW slechts een aantal voorbeelden van mogelijk kennelijk onredelijke ontslagen.
De bovenstaande, al wat oudere inzichten hebben niets aan juistheid of kracht verloren. Ook vandaag de dag geldt dat de vraag wanneer een ontslag gerechtvaardigd is, zich - een aantal specifieke wettelijke ontslagverboden daargelaten - niet laat vangen in 'hard and fast rules'. Daarvoor is het speelveld te geschakeerd en zijn de casusposities te veelzijdig. Het is dan ook te hopen dat het komende wetsvoorstel ons niet zal opzadelen met een gesloten limitatief systeem van gronden van rechtmatig ontslag. Zou de wetgever wel zo ambitieus zijn daartoe te willen komen, dan zij als afsluitende waarschuwing verwezen naar de noot van Du Perron onder het arrest DSM/Fox (NJ 2005, 493), waarin zo raak is opgemerkt dat nu rechtsverhoudingen tussen partijen zich in 'oneindig veel variaties voordoen', degene die daarvoor harde regels wil stellen 'of onrechtzekerheid, of schijnrechtszekerheid' geeft. Wie in de arbeidsrechtpraktijk werkt, weet dat dat inzicht bij uitstek opgaat bij arbeidsrechtelijke rechtsverhoudingen en meer in het bijzonder bij de vraag wanneer zo een verhouding beëindigd mag worden. 

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus