Leeftijdsbewust arbeidsrecht niet per se nodig, rekening houden met de persoon van de werknemer wel

 'Ageing is happening on daily basis', aldus Catherine Barnard, hoogleraar arbeidsrecht in Cambridge. Dat zorgt, met het klimmen van de jaren, uiteraard voor probleempjes op persoonlijk niveau, maar de vergrijzing roept ook op de arbeidsmarkt de nodige lastige vragen op. Hoe kan worden bevorderd dat werknemers tot op hogere leeftijd actief blijven? Hoe kan worden voorkomen dat langer doorwerken ontaardt in 'werken tot je erbij neervalt'? Hoe kan effectuering van het recht op pensionering als een vorm van  waardig uittreden uit de arbeidsmarkt worden gehandhaafd?
Deze en andere vragen stonden centraal op het in oktober 2012 georganiseerde congres van het European Labour Law Network. Arbeidsrechtbeoefenaren uit de lidstaten van de EU kwamen in Den Haag bijeen om het thema 'active ageing in a greying labour market' te bespreken. Het zal niet verbazen dat ook dit - op zichzelf niet onverstandige - gezelschap niet met hét antwoord op al deze vragen kwam. Wél passeerde een aantal interessante inzichten de revue in kwesties die de komende tijd hoog op de sociaal-economische agenda blijven staan.  Zo werd nog maar eens bevestigd dat geringe arbeidsmarktparticipatie van ouderen zeker geen uniek Nederlands probleem is. De details verschillen van lidstaat tot lidstaat, maar het algemene beeld in Europa is toch wel dat zeker boven de 55 jaar nog betrekkelijk weinig werknemers actief zijn. De kansen op de arbeidsmarkt zijn gering of ronduit illusoir als een oudere werknemer op enig moment zijn baan verliest. En ook al is vergrijzing –  het verschijnsel dat we met zijn allen ouder worden en dat er verhoudingsgewijs meer ouderen zijn – op zichzelf geen probleem, het is wel probelmatisch dat mensen die nog willen en kunnen werken daar geen reële kans op hebben. Bovendien zorgen de gestegen levensverwachting en de afname van de toetreding van jongeren tot de arbeidsmarkt ervoor dat een kleiner wordende groep werkenden de toenemende kosten van zorg en pensioen moet opbrengen. Dat pleit ervoor om het moment om de arbeidsmarkt te verlaten op te schuiven. In de huidige economische malaise laat het zich misschien slecht voorstellen, maar het lijkt erop dat binnen enkele jaren een tekort aan arbeidskrachten gaat ontstaan. Een voorproefje daarvan hebben we al gekregen: NRC Next berichtte op 30 oktober 2012  dat enkele grote technische bedrijven hun productie naar het buitenland hebben verplaatst of zelfs hun deuren gaan sluiten omdat zij onvoldoende gekwalificeerd personeel konden vinden in Nederland. Er valt kortom wel iets te zeggen voor doorwerken tot op een hogere leeftijd dan nu gebruikelijk is. Tegelijkertijd moet echter voorkomen worden dat de noodzaak van langer doorwerken zo sterk leidend wordt, dat de kans om langer door te werken ontaardt in een plicht om door te sappelen tot je echt oud én gebrekkig bent  geworden.
Een interessante observatie op de conferentie was dat specifiek op de leeftijd van werknemers gerichte maatregelen niet wezenlijk lijken bij te dragen aan het verlengen van iemands arbeidzame leven. Vaak zit niet zo zeer de leeftijd een oudere werknemer in de weg, maar veeleer een gezondheidsprobleem of het achterhaald zijn van kennis en vaardigheden. Investeren in re-integratie en scholing voor alle werknemers (jong, middelbaar én oud) zou daarom wel eens heel wat vruchtbaarder kunnen zijn dan generiek extra vakantiedagen invoeren voor ouderen, of algehele versoepeling van arbeidsrechtelijke bescherming voor  ouderen omdat deze groep het zo moeilijk heeft op de arbeidsmarkt. Aanpassing van arbeidstijden en arbeidsomstandigheden aan de persoon en de persoonlijke omstandigheden van de werknemer zal deze langer inzetbaar houden. We moeten niet wachten tot aanpassing nodig is omdat de jonge werknemer oververmoeid is wegens verzorging van kleine kinderen, tot de middelbare werkende in een midlifecrisis verzeild is en uitgeput is van zijn of haar vechtscheiding of de werknemer op leeftijd aan reumatische klachten is gaan lijden.
Vergrijzing vergt dus een genuanceerd beleid en subtiele regels, die niet uitsluitend op leeftijd als zodanig gericht zijn. Wellicht dwingt het tekort aan vakkrachten werkgevers tot creatieve oplossingen, al zijn vooroordelen over ouderen (te duur en te traag) én jongeren (weten van niets en kunnen niet spellen) hardnekkig. De EU had 2012 uitgeroepen tot het jaar van 'active ageing' en  solidariteit tussen de generaties. Ook nu, en de komende jaren, blijft het een belangrijke opgave voor het arbeidsrecht om  langdurige inzetbaarheid van jong en oud te bevorderen.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus