We moeten langer werken. In verschillende landen wordt op een of andere manier bewerkstelligd dat we dagelijks, wekelijks of in ons leven meer gaan werken. Het lijkt wel een universeel uitgangspunt waar niet veel meer aan te doen is.

De Portugese regering heeft, om internationale kredietverleners ter wille te zijn, aangekondigd dat werknemers een half uur per dag langer moeten werken tegen een gelijkblijvend loon. Daarnaast wordt met de zegen van de Paus een viertal christelijke feestdagen afgeschaft. Ook in Griekenland moet men langer werken. Uit een uitgelekte mail van de Trojka (IMF, EU en ECB) aan het Ministerie van Financiën en Arbeid te Griekenland blijkt dat door de Trojka wordt geëist dat de regelgeving op het terrein van werktijden daar aanmerkelijk wordt versoepeld: een zesdaagse werkweek moet in Griekenland voortaan weer mogelijk zijn en de dagelijkse rusttijden worden beperkt tot 11 uur per etmaal. Grieken vrezen de terugkeer van de 76-urige werkweek en de slavernij. Ambtenaren, leraren, juristen en zeelieden gingen op dinsdag 25 september 2012 uit protest niet naar hun werk. Dat is in ieder geval een mooi begin, van langer werken.  

Wij, net als de Duitsers, Denen, Britten, Ieren, Spanjaarden, Italianen moeten ook langer gaan werken. Als het aan het demissionaire kabinet ligt gaat de pensioenleeftijd vanaf nu met een maand omhoog. In de jaren erna vindt in stapjes een verdere verhoging plaats, totdat in 2019 de pensioenleeftijd 66 jaar is en in 2023 67 jaar. Op een arbeidzaam leven is dat een verlenging van de arbeidsduur van bijna 5%. Als het aan de fractievoorzitters van VVD en PvdA ligt, dan moeten we nog sneller langer gaan werken. Volgens het deelakkoord dat op 1 oktober 2012 bekend is gemaakt, is het gewenst dat we al in 2021 24 maanden langer werken. En mocht in 2021 blijken dat de levensverwachting is gestegen, dan stijgt ook de pensioenleeftijd.   

Voor die Portugezen zie ik nog wel een bezwaar: er is een oud fundamenteel rechtsbeginsel, vastgelegd in 1948 in het ILO-Verdrag nr. 87, dat er aan in de weg staat dat de regering direct ingrijpt in de arbeidsvoorwaarden van werknemers: het fundamentele recht op de vrijheid van collectief onderhandelen verbiedt het direct ingrijpen van de overheid in het resultaat van arbeidsvoorwaardenvorming. Ingrijpen is alleen geoorloofd wanneer er sprake is van een acute en ernstige economische noodsituatie, na raadpleging van alle betrokken (vak)organisaties en slechts voor maatregelen van uitzonderlijke aard en van beperkte duur. Dit lijkt mij niet aan de orde. Een klacht indienen dus, bij de ILO!

Ook voor de Grieken is er nog wel wat in stelling te brengen. Het kan toch niet zo zijn dat in de Trojka de EU, het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie in de linkerhand houdend, omwille van het terugverdienen van de aan Griekenland verstrekte leningen met de rechterhand de 76-urige werkweek en de slavernij bevordert. Er is bovendien binnen het kader van de EU een mooie richtlijn voor de organisatie van de arbeidsduur aangenomen met een zogenoemde stand-still –clausule. Die houdt in dat moet worden voorkomen dat Lid- Staten hun nationale beschermingsniveaus omlaag brengen, omdat het de bedoeling van de EU- wetgever is een sociaal beleid te voeren waarmee de bescherming van de werknemers juist wordt verbeterd. En dat dit zeker niet wordt gebracht op een lager niveau dan in Internationale verdragen, die dateren van het begin van de vorige eeuw. Zoals ILO Verdragen 1, 30 en 31 waarin de gemiddelde 48-urige werkweek en de maximale 60-urige werkweek steevast een uitgangspunt is geweest en ILO Verdragen 47, 51 en 61 waarmee juist de verkorting van de arbeidsduur werd beoogd.  Hoe verdraagt deze dwang van de EU zich met het in art. 5 EU-Verdrag vastgelegde  beginsel van subsidiariteit? De EU heeft zich namelijk niet in te mengen met aangelegenheden die beter op nationaal niveau beslist kunnen worden. Het komt op mij ook vreemd over dat extra werk wordt toebedeeld aan degenen die toch al werken. Herverdeling van werk en daarmee het terugdringen van werkloosheid ligt dan toch meer in de rede. De gemiddelde Griek werkt ten slotte met een gemiddeld aantal uren van 2017 per jaar vergeleken met andere EU-onderdanen al behoorlijk lang.

Maar welk bezwaar kunnen we hier tegen het-langer-moeten-werken maken? Helaas geen. Volgens de statistieken werken we gemiddeld genomen hard genoeg, maar we werken volgens gegevens verzameld door de OECD niet erg lang. Gemiddeld maar 1379 uur per jaar. Over een beroerde arbeidsduur kunnen we hier dus nog niet klagen. Uiteraard ben ik ook voor mijzelf naar een overtuigend fundamenteel beginsel of aanknopingspunt op zoek gegaan. Ik zie voor mijzelf - in 1967 in het staartje van de tweede golf geboren- natuurlijk de bui al hangen. ILO Verdrag 128 (Invalidity, Old-Age and Survivors' Benefits Convention), in de zomer van 1967 door de ILO aangenomen, stelt als norm voor de pensioengerechtigde leeftijd, de leeftijd van 65 jaar. Maar voegt daar aan toe dat dit ook een hogere leeftijd kan zijn wanneer dit noodzakelijk is met het oog op de demografische, economische en sociale omstandigheden. Rechteloos geboren dus en tot langer werken gedoemd!

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus