Over de wenselijkheid van een vaste factor tussen de hoogste en laagste lonen en het maatschappelijke effect van grote inkomensverschillen.

Dit themanummer over beloningen vraagt om debat. Een onderwerp dat niet alleen juridisch boeiend is, maar ook maatschappelijk zeer in de belangstelling staat. Zo hebben de beloningen van topbestuurders vele pennen in beweging gebracht. FNV Bondgenoten heeft afgelopen jaar als beleidsuitgangspunt geformuleerd dat het hoogste loon binnen een onderneming maximaal twintig maal zo hoog mag zijn als het laagste. Dat uitgangspunt is bekend geworden als 'Factor 20': "Een zonnebrandcrème met factor 20 is de beste keuze voor de meeste huidtypes bij volwassenen. Maar ook voor bedrijven is het gezonder om voor de verhouding tussen de hoogste en laagste salarissen factor 20 te hanteren. (www.fnv.nl)" De keuze voor factor 20 (waarom niet 25 of 15?) wordt verder niet toegelicht. In zijn bijdrage aan dit themanummer betoogt Grapperhaus mijns inziens terecht dat een algemene Balkenende-norm voor het aftoppen van beloningen in strijd is met het gelijkheidsbeginsel. Dat betoog gaat evenzeer op voor een algemene factor 20. Het gelijkheidsbeginsel zou mijns inziens echter ook kunnen betekenen dat de directeuren van ondernemingen in Nederland die wél vergelijkbaar zijn in beginsel gelijk beloond moeten worden. De uit onderzoek in opdracht van FNV medio 2011 gebleken (aanzienlijke) verschillen in beloningen van voorzitters van raden van bestuur van op het oog met elkaar vergelijkbare ondernemingen vallen soms nauwelijks te begrijpen, zeker zonder inhoudelijke toelichting (Onderzoek naar topbeloningen 2010, Basis en Beleid, 1 juni 2011). Juist hierdoor ontstaat met enige regelmaat een opwaartse druk in topbeloningen. De 'minstverdienende' zal in onderhandelingen het hogere loon van zijn 'maatman' als uitgangspunt gebruiken. Bedrijven zullen een loonsverhoging verdedigen door het argument dat men anders niet de juiste persoon op de juiste plaats had kunnen aantrekken. Een argument dat mij in zijn algemeenheid weinig overtuigt.

Volgens de Hoge Raad - in zowel het Agfa-arrest als het Parallel Entry-arrest - moet bij de vaststelling van de beloning het beginsel dat gelijke arbeid in gelijke omstandigheden op gelijke wijze moet worden beloond, tenzij een objectieve rechtvaardigingsgrond een ongelijke beloning toelaat, in aanmerking genomen worden. Aan dit beginsel - gelet op het feit dat het ook steun vindt in verdragsbepalingen als art. 26 IVBPR en art. 7 IVESCR - kan volgens de Hoge Raad een zwaar gewicht worden toegekend, maar het is niet doorslaggevend. Het moet naast andere omstandigheden van het geval worden betrokken in de afweging of de werkgever gehandeld heeft in strijd met goedwerkgeverschap. De Hoge Raad schrijft dus een zeer afgewogen benadering voor. De beloningen waarmee vergeleken wordt, zijn echter logischerwijs de reeds bestaande beloningen binnen en buiten de onderneming die door marktwerking tot stand zijn gekomen. Het is lastig, misschien wel onmogelijk, objectief te motiveren welk loon onder bepaalde omstandigheden redelijk zou zijn. Wat zou een evenwichtige beloningsverhouding zijn? De discussie komt begrijpelijkerwijs al snel uit bij de historisch zo gegroeide lonen en raakt het (terecht beschermde) beginsel van contractsvrijheid. Het raakt echter ook belangen van openbare orde.      

Uit recent onderzoek is gebleken dat de inkomensongelijkheid wereldwijd toegenomen is. De zogenoemde Gini-coëfficiënt is een veel gebruikte maatstaf om inkomensongelijkheid te meten. Bij totaal gelijke inkomensverdeling is de Gini-coëfficiënt gelijk aan 0 (iedereen beschikt over een gelijk inkomen); bij totaal ongelijke inkomensverdeling is de Gini-coëfficiënt gelijk aan 1 (één persoon beschikt over het gehele inkomen). Een lage Gini-coëfficiënt duidt op een betere verdeling van de inkomsten. In Europa liggen de Gini-coëfficiënten voor 2009 tussen 0,227 (Slowakije) en 0,374 (Letland). Nederland komt uit op 0,272 (Sociaal en Cultureel Planbureau, De sociale staat van Nederland, november 2011, p. 126 - 127). Ook blijkt uit dit onderzoek dat de groep met de laagste inkomens in Nederland een geringere koopkrachtstijging had dan de hogere inkomens. Wereldwijd neemt Nederland qua inkomensongelijkheid volgens een recent rapport van de OESO een middenpositie in (www.oecd.org/document/51). Uit datzelfde rapport blijkt dat de inkomensverschillen in ontwikkelde landen nog nooit zo groot zijn geweest als nu. Vooral in de VS, Turkije, Israël en Mexico zijn de verschillen erg groot. Opvallend is dat juist in egalitaire landen zoals Zweden, Finland en Duitsland, de inkomensverschillen snel zijn gestegen. De OESO heeft de periode tussen 1985 en 2008 gemeten, dus nog voordat de effecten van de crisis goed zichtbaar zijn.

Waar inkomensongelijkheid uiteindelijk toe kan leiden, blijkt eveneens uit recent onderzoek: meer criminaliteit, slechtere gezondheid en een lagere levensverwachting (zie Wilkinson & Pickett, The Spirit Level, 2009). Gelet op het effect van inkomensverdeling op de samenleving, moet de conclusie zijn dat het volledig overlaten van (top)beloningen aan marktwerking (mede gelet op de tot zover behaalde resultaten) maatschappelijk gezien onwenselijk is. Factor 20 past lang niet bij alle huidtypes maar helemaal niet smeren is ook geen oplossing. Er zal op democratische wijze een bijzondere crème ontwikkeld moeten worden voor een evenwichtige beloning, die ruimte biedt voor individueel maatwerk.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus