Trend tot overheidsbemoeienis met arbeidsvoorwaarden en vrij onderhandelen

Met het aantreden van Rutte/Verhagen is de intentie van het kabinet zichtbaar geworden om een zwaar stempel te zetten op arbeidsvoorwaardenvorming en arbeidsverhoudingen in het eigen domein. Het regeerakkoord bevatte een tweejarige nullijn voor ambtenaren. Parallel kondigde het kabinet aan te zullen ingrijpen in afwijkende cao-afspraken. Een gewijzigde regeerstijl die ook zichtbaar wordt in twee brieven van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Allebei verzonden op 6 december 2010, maar bepaald geen sinterklaascadeautjes van een gulle overheid. OC&W geeft uitwerking aan de gedachte dat (mede)financiering legitimatie verschaft om vergaande inhoudelijke eisen te stellen aan de betrokken sector. Ongeacht een eventuele inbreuk op vrij onderhandelingsrecht en zelfs als de geldstroom gelijktijdig slinkt.
Opmerkelijk is de (ongedateerde brief) van Minister van Bijsterveldt aan de VO-Raad over het onderwerp ‘ontslagvergoedingen VO-scholen’. Op het oog alleen bestemd voor het voortgezet onderwijs, maar de strekking is aanzienlijk breder. Op vragen uit de sector antwoordde het ministerie dat het op 6 december 2010 verzonden stuk ook ‘geldt’ voor het primaire onderwijs. Al in de eerste alinea verbindt de minister een hard oordeel aan een ervaring die haar kennelijk geschokt heeft. Een school voor voortgezet onderwijs heeft aan ‘personeelsleden’ een ‘ontslagvergoeding uit de rijksbekostiging’ toegekend ‘bij beëindiging van het dienstverband’, maar dit ‘komt neer op een onrechtmatige besteding van de bekostiging’. De sanctie volgt een alinea verder: ‘dergelijke vergoedingen (zullen) door mij worden teruggevorderd’, ook wanneer deze berusten op ‘afspraken met de werknemersorganisaties’. Alle ‘instellingsaccountants’ zijn gewaarschuwd en zullen er met directe ingang alert op zijn bij controle van jaarstukken. De latere toelichting verduidelijkt dat de Wet op het voortgezet onderwijs zo uitgelegd zou moeten worden dat ‘bekostiging’ voor verrichte werkzaamheden bestemd is en ‘dus’ niet voor ontslagvergoedingen. Er rest het onderwijs ter oplossing van ontslagconflicten met de geldbuidel slechts één escape, en dan nog zonder enige zekerheid vooraf over de ‘bekostiging’: de gang langs kantonrechter of bestuursrechter. De minister gunt zichzelf in de brief beperkte ruimte (afhankelijk van ‘de omstandigheden van het geval’) om zich te voegen naar een rechterlijke uitspraak waarin ‘een bevoegd gezag gedwongen is tot het betalen van een ontslagvergoeding’. De besteding blijft ‘onrechtmatig’, maar ‘afhankelijk van de situatie en het bedrag dat ermee is gemoeid’ zou gerechtvaardigd kunnen zijn niet tot terugvordering over te gaan. Aldus denkt zij ook te gaan handelen met kosten voor een passende functie van ‘met ontslag bedreigde personeelsleden’. De school die de toorn van de minster gewekt had, bleek het bestaan te hebben met vakorganisaties afspraken te maken over vergoedingen ‘aan de hand van de zogenaamde kantonrechtersformule’ voor ‘personeel waarvan het dienstverband wordt beëindigd’. Heel normaal en verre van ‘onrechtmatig’ in de marktsector, maar voor de overheid klaarblijkelijk een ontoelaatbare uitwas, waartegen opgetreden moet worden. Dat juridisering, conflictversterking en kostenverhogende procedures het gevolg zullen zijn, lijkt niet te deren. Wie is bovendien gebaat bij een zo intens wantrouwen in professionals die proberen de eigen (personeel)boontjes te doppen? 

Het tweede voorbeeld komt van de staatssecretaris die kunst en cultuur via de financiering op een andere leest wil schoeien, althans minder ‘subsidieafhankelijk’ wil maken. Zijlstra schetste op dezelfde dag als zijn minister de onderwijswereld versteld deed staan, in een brief aan de Tweede Kamer van vijf pagina’s zijn ‘uitgangspunten cultuurbeleid’. Sinds het beleidsplan Meer dan kwaliteit van 10 juni 2011 zijn de slachtoffers van dit nieuwe subsidiestelsel geïdentificeerd, met inbegrip van de uit hun budget te schrappen bedragen of percentages (oplopend tot 100). Oogmerk van de operatie is een rijksoverheid die vergaand terugtreedt als financier van een te wijzigen ‘landelijke basisinfrastructuur voor de cultuursector’. Die infrastructuur zal ‘duidelijk kleiner worden’. Er moeten nu eenmaal (afspraken regeerakkoord) bezuinigingen doorgevoerd worden, bovenop de verhoging van de btw op ‘kunst’. Een weinig liberale doch juist bemoeizuchtige overheid kijkt voorzichtig om de hoek als Zijlstra wijziging van de Wet op het specifiek cultuurbeleid aankondigt. Die wijziging is gerelateerd aan het aflopen van de subsidieperiode 2009-2012, een overgangsjaar 2013 en voor 2011 en 2012 ingeboekte bezuinigingen. In ieder opzicht ligt de regie in Den Haag, want de definitieve bezuiniging wordt ‘vanaf 2014 gericht ingevuld langs de in deze brief geformuleerde uitgangspunten’. Bepaald bedillerig betoont Zijlstra zich in een tussenpassage van het stuk van 6 december 2010. Hij ontzegt instellingen namelijk het recht om, vooruitlopend op het nieuwe stelsel, voor het jaar 2013 en daarna verplichtingen aan te gaan. Begrijpelijk wellicht omdat zulke verplichtingen kunnen botsen met een beslissing dat de instelling geen deel gaat uitmaken van de basisinfrastructuur per januari 2014. Toch getuigt het allemaal van weinig begrip voor de arbeidsvoorwaardelijke kant van een dergelijk verbod. Mogen - om een voorbeeld te noemen - verlengde contracten voor bepaalde duur zodanig gecontinueerd worden, dat daaruit van rechtswege een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde duur ontstaat? Kan in 2011 nog wel een arrangement waaruit arbeidsvoorwaardelijke verplichtingen voortvloeien, geboekt worden voor 2013/2014 (een termijn die in de culturele sector verre van ongebruikelijk is)? Zo neen, wie draagt dan de gevolgen voor het bestaansrecht van de instelling? Kunnen instellingen in de culturele sector geen cao’s of sociale plannen meer aangaan met een looptijd tot na 31 december 2012 of 31 december 2013 en wat zijn daar de gevolgen van? Wat geldt voor af te spreken aanvullingen van uitkering of voor ontslagvergoedingen die zich over een langere periode uitstrekken? Het heeft er al met al de schijn van dat de rijksoverheid voor de (semi)publieke sector met dergelijk aangekondigd beleid het recht op interventie in het vrije onderhandelingsrecht naar zich toe trekt. Welbewust of dwalend overschrijdt zij dan een grens die tot dusver heilig leek. Het Wetsvoorstel normering topinkomens, gericht op verankering van de balkenende-norm voor de semipublieke sector, gaf er ook al blijk van. De schroom verdwijnt om voor het eigen domein regels te formuleren die voor de marktsector als vloeken in de kerk gelden. Met inbegrip van de wens om in cao’s in te grijpen buiten de criteria van de Loonwet. In plaats van convergentie van marktsector en sectoren die door de overheid rechtstreeks dan wel indirect (via financieringslijnen of publieke randvoorwaarden) worden aangestuurd, zou hier de kiem van een tweedeling kunnen liggen. Het lijkt net of de overheid als nepsinterklaas kinderen in de eigen sectoren aanmerkelijk minder vertrouwt dan kinderen in de markt die - nota bene zonder wijze raad - zelfstandig tot afspraken komen over contracten, lonen, ontslagen, vergoedingen en wat dies meer zij. Om van het onvoorwaardelijk respecteren van rechterlijke uitspraken nog maar te zwijgen. De smeeroliefunctie die afspraken over geld nu eenmaal vervullen voor arbeidsverhoudingen, wordt aldus verengd tot een verwijt van ‘misbruik van overheidsgeld’ en ‘onrechtmatig bestede bekostiging’.
Jammer, schadelijk en overbodig.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2018

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus