De klimaatcrisis staart ons nu echt in het gezicht. We kennen het probleem natuurlijk al jaren en we scheiden al net zo lang braaf ons afval, in de vage hoop dat we daarmee deel uit maken van de oplossing en niet van het probleem. Maar het is niet genoeg. Precies onze levensstijl van de afgelopen decennia heeft de urgentie van het probleem bespoedigd. Die levensstijl onbekommerd voortzetten is geen optie meer. Volgens het Nederlandse klimaatakkoord van 28 juni 2019 geven we onszelf nog een jaar of dertig om de transitie naar een klimaatneutrale economie te verwezenlijken. Onderdeel van dat streven is het overstappen van gas naar (liefst duurzaam opgewekte) elektriciteit voor huizen en bedrijven. De gasbel in Groningen is trouwens ook bijna op.
De verduurzaming die ons te wachten staat zal op veel terreinen gevolgen hebben. De verzorgingsstaat zoals we die hebben opgebouwd in de afgelopen eeuw zal daar geen uitzondering op zijn. Het lijkt communis opinio dat die verzorgingsstaat alleen maar betaalbaar was juist vanwege die gasbel. Socioloog en chroniqueur van de verzorgingsstaat Cees Schuyt legde dit verband al in 1991 (C.J.M. Schuyt, Op zoek naar het hart van de verzorgingsstaat, 1991, p. 7), en ook Flip de Kam, hoogleraar openbare financiën, meent dat de aardgasbaten politici in staat stelden een ruimhartige verzorgingsstaat op te bouwen (C. Banning, Feest: 50 jaar boven onze stand geleefd, NRC 13 juni 2009). Als dat waar is impliceert dit dat wij ons moeten voorbereiden op ingrijpende versobering van de verzorgingsstaat.
Maar in hoeverre is die verzorgingsstaat eigenlijk betaald uit de aardgasbaten?
In 2019 ging ruim een derde van het overheidsbudget naar uitkeringen, ruim 85 miljard euro van de 305. Sinds 1970 zijn de totale uitgaven hieraan meer dan vertienvoudigd (Kees Goudszwaard en Philip de Jong, ‘Sociale zekerheid in macro-perspectief’, in: M. Herweijer e.a., Sociale zekerheid voor het oog van de meester, Deventer: Kluwer 2006, p. 33). De grootste groei van uitgaven vond plaats in de periode 1950-1980; daarna is de groei weer teruggebogen (CPB Document 2006/109, De Nederlandse collectieve uitgaven in historisch perspectief ). Een stijgend deel van de uitgaven gaat naar de AOW, maar liefst 37 miljard euro in 2019.
Waren deze uitgaven alleen mogelijk door de baten van de gasbel? De Algemene rekenkamer heeft zich in 2014 verdiept in de vraag welke inkomsten het aardgas opleverde voor de overheid, en waar de baten aan besteed zijn. De aardgasbaten vormen al meer dan vijftig jaar een substantiële bron van inkomsten voor de Staat, tot dan toe in totaal 265 miljard. Als gevolg van dalende gasprijzen en stijgende inkomsten uit andere bronnen is het relatieve aandeel in de begroting echter gedaald van 20% in 1970 tot 10% in 2014. Nadien is het nog meer gezakt.
De inkomsten vloeiden voor het overgrote deel van deze besteding in de algemene middelen. De precieze besteding van het grootste deel van de aardgasbaten is daarmee niet traceerbaar, zegt de Rekenkamer.
Kunnen we dan zeggen dat in ieder geval die percentages van 10 tot 20% van de uitkeringen door aardgas gefinancierd zijn? Nee, dat kan niet. De werknemersverzekeringen en volksverzekeringen worden namelijk grotendeels betaald uit premies die worden opgebracht door werkgevers en ingezetenen, in 2019 ter hoogte van ruim 68 miljard. Slechts ongeveer 17 miljard aan uitgaven voor sociale bescherming (5,5 % van de begroting) komt dus uit de rijksbijdragen. Dit bedrag is bestemd voor sociale voorzieningen, en daarnaast past het Rijk sinds 2002 bij voor de financiering van de AOW. Technisch gesproken kan dus alleen van deze 5,5% van de begroting gezegd worden dat deze mede is gefinancierd uit de aardgasbaten.
Een directe band tussen inkomsten uit gas en uitgaven in de verzorgingsstaat ontbreekt dus eigenlijk. Niettemin kan worden geconstateerd dat er aan beide kanten in dezelfde periode enorme bedragen zijn omgegaan. Het is niet onlogisch om te veronderstellen dat politiek gezien de bereidheid om die uitgaven te doen ook werd ingegeven door het ‘gratis geld’ van de gasbel. Datzelfde kan uiteraard gezegd worden van alle andere uitgaven in deze periode, zoals de uitgaven aan zorg, onderwijs en defensie. Daarvan zal wellicht minder snel geopperd worden dat die uitgaven niet meer te handhaven zijn doordat het gas opraakt.
Uiteindelijk is het een politieke keuze om inkomsten al dan niet te herverdelen. Het maakt niet veel uit waar die inkomsten vandaan komen. Of ze nu komen uit de opbrengsten van wat er diep onder de grond ligt, wat er uit de grond komt, of wat er op een marktplaats wordt verhandeld, inkomsten kunnen worden benut om behoeftigen te helpen. Dat kan uit solidariteit, beschaving, of uit angst voor sociale onvrede. Wat ook de reden is, een gasbel is daar niet voor nodig. Ook in landen zonder gas of olievelden bestaan dure verzorgingsstaten. Al helpt het natuurlijk wel dat de taart groter is als je hem gaat verdelen.
Het opraken van het gas als zodanig hoeft dus niet per se tot een fundamentele herbezinning van de verzorgingsstaat te leiden. Dat betekent nog niet dat de klimaatcrisis ons daar niet toe noopt. De klimaatcrisis zal, zo laat het zich aanzien, gepaard gaan met nieuwe risico’s en bedreigingen. De verzorgingsstaat is gebouwd in een periode dat de belangrijkste bedreiging bestond uit het verlies van verdienvermogen of behoefte aan zorg door arbeidsongeschiktheid, handicap of werkloosheid. Maar we zien nu al dat er allerlei nieuwe oorzaken van behoeftigheid ontstaan.
De klimaatcrisis zal uiteindelijk tot een verdelingscrisis leiden. Rijke landen of rijke mensen kunnen zich wapenen tegen de gevolgen van branden, stormen, overstromingen, hitte, droogte en voedseltekort. Armeren kunnen dat niet. Waar gebieden onleefbaar worden, hetzij direct door het klimaat, hetzij door conflicten om schaarse goederen, vluchten mensen naar veiliger gebieden. Daarvan zullen wij in Nederland ook de gevolgen merken. Maar ook zonder dat migratieprobleem ontstaan nieuwe risico’s. Terwijl ik dit schrijf demonstreren boeren massaal omdat ze van hun broodwinning dreigen te worden beroofd door de aanpak van stikstofuitstoot. Groningse huizenbezitters voelen zich aan hun lot overgelaten terwijl hun onverkoopbaar geworden huis onder hen vandaan zakt. Verzekeraars keren niet uit bij schade aan huis of gewas als gevolg van extreme droogte of overstroming. De energietransitie kan leiden tot een nieuwe categorie armoede, namelijk energiearmoede, veroorzaakt door stijgende prijzen voor water, verwarming en vervoer. Dit zijn allemaal voorbeelden van risico’s waardoor individuen buiten hun schuld grote verliezen kunnen leiden, en waar onze verzorgingsstaat vooralsnog maar een antwoord op heeft: verkoop alles wat je hebt en vraag een bijstandsuitkering aan.
In het klimaatakkoord heeft de regering beloofd dat de “reductieopgave” wordt gehaald op een manier die voor iedereen haalbaar en betaalbaar is. De sociale gevolgen van de transitie worden vooralsnog echter alleen gezocht in verplaatsing van werkgelegenheid van ‘oude energie’ sectoren naar ‘verduurzaamde’ sectoren. Een heel hoofdstuk in het akkoord is besteed aan het inventariseren van mogelijkheden om die transitie te begeleiden. Na aandringen van onder andere de SER heeft het kabinet voorzieningen toegezegd “om energiearmoede te voorkomen”. Het Sociaal Cultureel Planbureau heeft de opdracht gekregen om onderzoek te doen naar de effecten van de transitie op welvaart en de rol van de veranderende verzorgingsstaat.
Een eerlijke verdeling van lasten over huishoudens en bedrijven, betekent dat we moeten onderkennen dat klimaatverandering een herbezinning op de uitgangspunten van de verzorgingsstaat meebrengt. Van het gas af betekent niet van de verzorgingsstaat af. Maar we moeten wel nieuwe risico’s onderkennen en solidariteit opnieuw uitvinden.

Alle verschenen columns kunt u ook nog eens rustig nalezen. Reeds verschenen zijn:

2019

Aflevering 11
Van het gas af
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 10
Het statistisch verschil tussen Amsterdam en Den Bosch
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 8/9
Naar een doeltreffende zorgverlofregeling voor ouders van kinderen met kanker
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Naar een ever closer union? – de saga van de export van werkloosheidsuitkeringen
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
It takes two to tango, but who takes the lead?
prof. mr. F.G. Laagland 

Aflevering 4
De verschillende dimensies van het onderscheid tussen werknemers en zzp’ers
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Deliveroo: terecht bezorgd
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Agicero
mr. A. Keizer

Aflevering 1
Internationalisering: probleem én oplossing
prof. mr. B. Barentsen

2018

Aflevering 13
Experimenteren of regelen. Vervroeging van rechterlijke bemoeienis met arbeidsrechtelijke vragen
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 12
VOF-arbeid
prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 11
De prijs van het arbeidsrecht
prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 9/10
Big data op de werkvloer
prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 7/8
Balancerende kloven van de arbeidsmarkt…
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6
De Europese Arbeidsautoriteit: een logische stap in de bestrijding van misstanden bij grensoverschrijdende arbeid?
prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 5
Cin Cin! 
Prof. mr. Barend Barentsen

Aflevering 4
Payroll: waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan
Prof. mr. Femke Laagland

Aflevering 3
Over het Regeerakkoord en een olifant
mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 2
Voorwoord (pre-packxit)
M.L. Lennarts, S.S.M. Peters & F.M.J. Verstijlen

Aflevering 1
Too weak @ #metoo
prof. mr. S.F. Sagel

2017

Aflevering 12
Een New Day of Groundhog Day?
Mr. A. Keizer

Aflevering 11
Een sociale pijler ook voor Nederland?
prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 10
Bekijk het een van een andere kant
mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Het kat-en-muisspelletje met werknemers op tijdelijke contracten 
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
Een Europees evenwicht herijkt?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Herziening van het ontslagrecht? Bezint eer ge begint ... 
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 4
De elite, het volk en het sociale recht
Prof. mr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Oordelen zonder onderscheid
Mr. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 2
One issue
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Je maintiendrai
Prof. mr. B. Barentsen

2016

Aflevering 12
(Weg)kijken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Sociale triple-A status EU? A vision alone will not suffice
Prof. mr. S.S.M Peters

Aflevering 10
“Wir schaffen es”: verantwoord welkom aan wat vreemd en nieuw is
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
De Participatiemaatschappij aan banden
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 6/7
De Raad van State, arbeidsrecht en wetgeving
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Een luchtballon in de wind
Mr. drs. K.G.F. van der Kraats

Aflevering 4
Langer doorwerken of langer werkloos zijn
Prof. mr. dr. W.L. Roozendaal

Aflevering 3
Aanmodderen in het oog van de storm of navigeren met een sociaal kompas?
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Representativiteit is een illusie
Prof. mr. B. Barentsen

Aflevering 1
Wwz: pas toe en leg uit!
Prof. mr. S.F. Sagel

2015

Aflevering 12
De weg naar de arbeidsmarkt
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Transitievergoeding: niet lappen maar kappen
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Het arbeidsrecht van de toekomst
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 8/9
Wat gaan we er met ons allen van bakken?
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Preventieve arbo wetgeving
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Franse toestanden
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Schijnzelfstandigen: de sociale partners zijn nu aan zet
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
"Minder, minder, minder"? Over verlaging van beloningen en zo
Prof. mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Doorwerkende AOW'ers: altijd voordelig!
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Broodroof
Prof. mr. B. Barentsen

2014

Aflevering 12
Het muizengaatje verdient de hoofdprijs
Prof. mr. S.F. Sagel

Aflevering 11
Voor de kleintjes mag het arbeidsrecht een paar onsjes minder zijn
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
Participatiesamenleving
Mr.dr. P.H. Burger

Aflevering 8/9
Stop proletarisch winkelen op de Europese arbeidsmarkt
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Een zinnig wetsvoorstel over klokkenluiders
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 5
Ieder voor zijn eigen of een gezamenlijk activerend arbeidsmarktbeleid?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Van participatie en quota, en van het spekken van de kas
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Drucker, Levenbach en het Wetsvoorstel Werk en Zekerheid
Prof. mr. R.A.A. Duk en prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 2
Vraag naar en aanbod van arbeid in de participatiesamenleving
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 1
Wolf
Prof. mr. S.F. Sagel

2013

Aflevering 12
De marathonman
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
'Europees wat moet, nationaal wat kan'
Prof. mr. S.S.M. Peters

Aflevering 10
It's the implementation of the rule, stupid, not the rule as such
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Weg met het ontslag op staande voet
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 6/7
De polder wast witter?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Homo homini lupus
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 4
Naar een Nota Flexibiliteit en zekerheid 2.0
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 3
Euphemia
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 2
Regeren is vooruit zien ...
Mr. S.F. Sagel

Aflevering 1
Ouder worden komt dagelijks voor
Prof. mr. B. Barentsen

2012

Aflevering 12
Langer werken
Mr. dr. P.H. Burger

Aflevering 11
Eerlijk zullen we alles delen - jong en oud op de arbeidsmarkt
Prof.mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 10
'The Times They Are A-Changin'
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
Gebruik van sociale media kan ernstige gevolgen hebben voor uw beroepsleven.
Dr. S.S.M. Peters

Aflevering 6/7
Het Kunduz-akkoord en het ontslagrecht
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 5
Driekwart dwingend recht: de werknemer voldoende beschermd?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 4
Het ontslagstelsel volgens Koser Kaya: oude wijn, met een slecht etiket
Mr. drs. P.Th. Sick

Aflevering 3
Arbeidsparticipatie van vrouwen: 'Moet jij werken?'
Prof. mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 2
Factor 20 als smeermiddel tegen maatschappelijke (belonings)onrust?
Mr. M. van Eck

Aflevering 1
Kosten van normalisering
Prof. mr. G.J.J.Heerma van Voss

2011

Aflevering 12
Legitimatie, legitimatie, legitimatie. Over werkgevers, gele vakbonden en Kamerleden
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
De ene aardbei is de andere nog niet
Dr. mr. P.H. Burger

Aflevering 10
De angst voor anders
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 8/9
Overheid en arbeidsverhoudingen: we zijn warempel Sinterklaas niet
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 6/7
Hoe onzeker mogen onze pensioenen zijn?
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
De payroll-cao: over dingen die voorbijgaan?
Mr. M. van Eck

Aflevering 4
Wettelijke verankering van de ‘Balkenendenorm’ nabij?
Prof. mr. dr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
Het ontslagrecht: een vierjarig bestand?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 2
Europese invloed op het sociaal beleid
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 1
Een brug tussen de wal en het schip
Mr. J.M. van Slooten en mr. G. Boot

2010

Aflevering 12
Wie is hier nu echt zelfstandig op de arbeidsmarkt?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus

Aflevering 11
Ontschillen op de arbeidsmarkt
Prof. dr. A.C.J.M. Wilthagen

Aflevering 10
Markt en politiek
Mr. H.W.M.A. Staal

Aflevering 8/9
En juristen kunnen niet rekenen ...?
Prof. mr. E. Verhulp

Aflevering 6/7
Minister Donner en de 'frauderende' zzp'ers
Prof. mr. F.J.L. Pennings

Aflevering 5
Brief aan de minister-president
Mr. M. Van Eck

Aflevering 4
Opzij?! Wettelijke streefcijfers voor vrouwelijke bestuurders en commissarissen
Mr. M.S. Houwerzijl

Aflevering 3
De bestuurder geen werknemer meer?
Prof. mr. G.J.J. Heerma van Voss

Aflevering 2
Welke toekomst heeft de medezeggenschap?
Mr. R.A.A. Duk

Aflevering 1
Een rapport over verhouding bestuur, commissarissen en institutionele belegger: waar is de werknemer?
Prof. mr. F.B.J. Grapperhaus